Curaçao wordt warmer. Niet een beetje, maar structureel. Wat nu nog een warme dag heet, kan over enkele decennia bijna een normaal maandgemiddelde worden. Terwijl het eiland zich voorbereidt op meer hitte en langere warme seizoenen, rijst een praktische vraag: hoe beschermen we de bevolking tegen de gevolgen daarvan? In deze nieuwe serie onderzoekt Paul Stokkermans een verrassend eenvoudige maar vaak vergeten oplossing: schaduwbomen.
door | Paul Stokkermans
Een schaduwboom kenmerkt zich door een brede of goed vertakte kroon en voldoende bladoppervlak om directe zoninstraling te filteren. Daardoor kunnen zowel de luchttemperatuur als de gevoelstemperatuur merkbaar dalen. Daarbij speelt niet alleen de aanwezigheid van bladeren een rol, maar ook de dichtheid en spreiding ervan.
Bomen die gedurende langere droge perioden hun bladeren verliezen en daardoor tijdelijk weinig tot geen schaduw bieden, zijn daarom minder geschikt als structurele schaduwbomen in een stedelijke omgeving. Veel palmsoorten worden in deze context doorgaans niet als volwaardige schaduwbomen beschouwd, omdat hun smalle kroon en beperkte bladdekking slechts gefragmenteerde schaduw geven.
Voordat ik inga op de schaduwbomen zelf, besteed ik in dit eerste artikel aandacht aan de hoge – en stijgende – temperaturen op het eiland. Curaçao heeft een warm klimaat met een hoge luchtvochtigheid. De gemiddelde temperatuur ligt momenteel rond de 28 graden Celsius. Toch is dit beeld aan het veranderen.
Temperaturen stijgen
Het klimaat van Curaçao warmt op en de verwachting is dat de temperaturen in de toekomst verder zullen stijgen. De Meteorologische Dienst van Curaçao heeft scenario’s opgesteld over de gevolgen van klimaatverandering voor het eiland.
Rond 2050 kan de gemiddelde temperatuur ongeveer één graad hoger liggen dan nu. Tegen het einde van deze eeuw kan dat oplopen tot drie graden of meer, vooral als de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen hoog blijft.
Het hete seizoen wordt langer
Momenteel telt Curaçao gemiddeld zeventien hete dagen per jaar. Een hete dag wordt gedefinieerd als een dag met een gemiddelde temperatuur boven de 29,2 graden Celsius. Naarmate de temperaturen stijgen, zal het hete seizoen langer worden.
Het jaar 2024, waarin Curaçao werd getroffen door een langdurige hittegolf, kan worden gezien als een voorproefje van wat mogelijk vaker zal voorkomen. Rond 2050 zal het gemiddelde aantal hete dagen niet langer zeventien zijn, maar tussen de 92 en 156 liggen, afhankelijk van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen.
Tegen het einde van deze eeuw kan het aantal hete dagen zelfs oplopen tot tussen de 99 en 298 per jaar. In het meest extreme scenario betekent dit dat Curaçao gemiddeld tien hete maanden per jaar kan kennen.
Ook de nachttemperaturen stijgen
Niet alleen de temperaturen overdag zullen stijgen, ook de nachttemperaturen nemen toe. Normaal gesproken koelt het ’s nachts af, waardoor mensen en gebouwen de kans krijgen om warmte kwijt te raken. Door klimaatverandering zal die verkoeling echter steeds minder sterk zijn.
Warmere nachten verhogen de kans op hittestress, vooral bij kwetsbare groepen. Het lichaam krijgt minder gelegenheid om te herstellen van de hitte overdag.
Kortom: het toekomstige klimaat van Curaçao wordt naar verwachting warmer, met een langer heet seizoen en hogere nachttemperaturen. Dat heeft gevolgen voor de gezondheid van de bevolking. Hieronder ga ik in op de gezondheidsrisico’s en op de bevolkingsgroepen die het meest kwetsbaar zijn.
Hogere temperaturen en de gezondheid
Door stijgende temperaturen raken mensen sneller oververhit, worden zij sneller moe en lopen zij meer risico op uitdroging of hitte-uitputting. De hoge luchtvochtigheid op Curaçao verergert dit probleem.
Wanneer het warm is, koelt het lichaam zichzelf door te zweten. Het zweet op de huid verdampt en neemt daarbij warmte mee. In gebieden met een lage luchtvochtigheid kan dit vocht snel verdampen, soms zelfs zonder dat er duidelijke zweetdruppels ontstaan. Daardoor kan het lichaam zich beter afkoelen. Wel is het in zo’n klimaat belangrijk om veel te drinken, omdat ongemerkt veel vocht verloren gaat.
Een hoge luchtvochtigheid maakt het voor het lichaam echter moeilijker om warmte kwijt te raken. De lucht op Curaçao bevat vaak al veel waterdamp. Daardoor kan zweet minder goed verdampen en voelt het vaak warmer aan dan de temperatuur die de thermometer aangeeft.
Ook warmere nachten vergroten het probleem. Tijdens de nacht moet het lichaam herstellen van de inspanningen van de dag. Als de temperatuur hoog blijft, krijgt het lichaam weinig kans om af te koelen. Een slechte nachtrust kan de gevolgen van hitte overdag versterken.
Langdurige hitte kan bovendien bestaande gezondheidsproblemen, zoals hart- en vaatziekten, verergeren.
Over de gevolgen van hitte voor de volksgezondheid op Curaçao bestaat nog relatief weinig inzicht, omdat relevante statistieken vaak ontbreken. Wanneer iemand overlijdt en een arts de doodsoorzaak registreert, wordt bijvoorbeeld “hartstilstand” vermeld.
Maar het is goed mogelijk dat een oudere persoon met onderliggende gezondheidsproblemen, die langere tijd in een niet-gekoelde ruimte verblijft, tijdens een hete periode zodanige hittestress ondervindt dat dit de feitelijke aanleiding vormt voor de hartstilstand.
Hitte wordt in dergelijke gevallen doorgaans niet geregistreerd als factor die heeft bijgedragen aan het overlijden. Het ontwikkelen van betere statistieken zou daarom helpen om de effecten van hitte op de volksgezondheid beter te monitoren.
Welke bevolkingsgroepen worden het meest getroffen door toenemende hitte? Hieronder ga ik in op drie groepen: schoolkinderen in niet-gekoelde klaslokalen, mensen met een laag inkomen en ouderen.
Schoolkinderen in niet-gekoelde klaslokalen
Hitte heeft een directe invloed op het leervermogen van kinderen. Bij hoge temperaturen neemt de concentratie af, worden leerlingen sneller moe en kunnen klachten zoals hoofdpijn ontstaan. Niet alle klaslokalen beschikken over airconditioning.
Onderzoek laat zien dat leerprestaties merkbaar dalen wanneer het in en rond schoolgebouwen te warm is. Op veel scholen op Curaçao is bovendien weinig schaduw. Schoolpleinen zijn vaak verhard met tegels of beton en liggen grotendeels in de volle zon.
Tijdens pauzes en buitensportactiviteiten staan kinderen daardoor langdurig in de hitte, met een verhoogd risico op oververhitting en huidverbranding.
Het armere deel van de bevolking
Niet iedereen wordt even hard getroffen door hitte. Ongeveer een derde van de bevolking van Curaçao leeft onder de armoedegrens. Deze mensen hebben vaak minder toegang tot airconditioning, ventilatie of goed geïsoleerde woningen.
Hun huizen warmen overdag snel op en koelen ’s nachts moeilijk af. Daardoor lopen zij een groter risico op gezondheidsproblemen die samenhangen met hitte en luchtvochtigheid.
Ouderen
Ook ouderen zijn extra kwetsbaar voor blootstelling aan hitte. Curaçao heeft bovendien een vergrijzende bevolking. Bij ouderen werkt de temperatuurregeling van het lichaam vaak minder goed en is het dorstgevoel soms verminderd. Daardoor drinken zij minder, terwijl zij juist meer vocht nodig hebben.
Warme en vochtige nachten maken het herstel voor deze groep nog moeilijker. Ouderen op Curaçao die moeten rondkomen van alleen de AOV staan soms voor moeilijke keuzes, bijvoorbeeld tussen het kopen van voedsel en het betalen van elektriciteit voor airconditioning. Door deze mogelijke grotere blootstelling aan hitte loopt deze groep een verhoogd risico op gezondheidsproblemen.
Daarnaast bezoeken ook veel oudere toeristen het eiland. Zij zijn niet altijd gewend aan de combinatie van hitte en hoge luchtvochtigheid en kunnen de risico’s daardoor onderschatten.
Hogere nachttemperaturen
Door stijgende temperaturen, langere hitteperiodes en warmere nachten wordt het steeds belangrijker om maatregelen te nemen. Voldoende water drinken, schaduw opzoeken, activiteiten aanpassen aan de hitte en zorgen voor koele plekken in huis zijn essentieel.
Extra aandacht voor kwetsbare groepen, zoals ouderen, mensen met een laag inkomen en schoolkinderen, is nodig om de gezondheid van inwoners en bezoekers te beschermen in een warmer Curaçao.
Een relatief eenvoudige en goedkope manier om de bevolking beter tegen hitte te beschermen is het planten van schaduwbomen.
In het volgende artikel ga ik daarom in op het belang van schaduwbomen in de verstedelijkte omgeving. Ik laat zien hoe schaduwbomen de directe zoninstraling op de huid verminderen en hoe bomen daadwerkelijk een verkoelend effect hebben.
Door verdamping van water via de bladeren koelt een boom zijn omgeving. Op een zonnige dag kan de luchttemperatuur onder een boom één tot drie graden lager zijn dan in de volle zon. Omdat ook de directe zoninstraling op de huid wordt tegengehouden, kan de gevoelstemperatuur in de schaduw van bomen zelfs vijf graden of meer lager liggen dan in de volle zon
