Succes bij bestrijding lionfish onthult pijnlijke blinde vlek in rifbeheer
WILLEMSTAD - In deze bijdrage beschrijft Makambi de opmerkelijke ontwikkeling rond de lionfish op Curaçao. De invasieve roofvis vormt sinds zijn komst in 2009 een ernstige bedreiging voor het koraalrif, maar is door gerichte vangst inmiddels op sommige duiklocaties schaars geworden. Restaurants kunnen daardoor niet altijd meer aan de vraag voldoen. Makambi plaatst die succesvolle bestrijding tegenover de veel minder zichtbare overbevissing van inheemse rifvissen en stelt de vraag waarom economische waarde vaak meer aandacht krijgt dan ecologisch belang.
door | Edwin ‘Makambi’ Flemeling
Op de riffen van Curaçao leeft de lionfish (Rode koraalduivel/ Lionfish/ Pterois volitans), in het Nederlands ook wel de koraalduivel of schorpioenvis genoemd. Die naam wordt ook gebruikt voor verschillende inheemse schorpioenvissen. De lionfish moet dan ook niet worden verward met onze eigen schorpioenvissen, die al duizenden jaren deel uitmaken van het koraalecosysteem en daarin een natuurlijk evenwicht hebben gevonden.
De lionfish is een tropische vis die oorspronkelijk alleen voorkwam in de Indische Oceaan en de westelijke Grote Oceaan. Vermoedelijk is de soort, nadat aquariumvissen waren losgelaten of ontsnapt, terechtgekomen in de Atlantische Oceaan. Van daaruit heeft zij zich razendsnel verspreid over vrijwel het gehele Caribisch gebied, de Golf van Mexico en de oostkust van de Verenigde Staten.
Inmiddels is de soort zelfs in delen van de Middellandse Zee aangetroffen. Overal waar de lionfish zich vestigt, vormt zij een ernstige bedreiging voor het lokale ecosysteem. De vis kent daar vrijwel geen natuurlijke vijanden en is bovendien een onverzadigbare roofvis.
Eerste waarneming
De eerste waarneming van de lionfish op Curaçao dateert uit 2009. Sindsdien is de populatie explosief gegroeid, met ingrijpende gevolgen voor het rif. De vis jaagt vooral in de schemering en ‘s nachts op kleine rifvissen, garnalen, krabben en andere ongewervelden. Daarbij gebruikt hij een ingenieuze jachttechniek.
Door zijn grote borstvinnen uit te spreiden drijft hij zijn prooi langzaam in een hoek. Vervolgens klapt hij zijn vinnen in en schiet razendsnel naar voren om de prooi met zijn vooruitgestoken bek naar binnen te zuigen.
Overdag verschuilt de lionfish zich tussen koraalformaties, onder rotsen en in spleten. Aanvankelijk dacht men dat de soort uitsluitend voorkwam in de rifzone, tot ongeveer 100 meter diepte. Inmiddels zijn echter ook grote exemplaren aangetroffen op diepten van bijna 300 meter.
De lionfish is zonder twijfel een prachtige vis en daarom geliefd in aquaria. Juist deze exotische schoonheid vormt echter een groot probleem voor de Caribische riffen. De vis eet vrijwel alles wat in zijn bek past. Jonge rifvissen verdwijnen massaal, waardoor sommige inheemse soorten lokaal al onder druk staan. Bovendien plant de lionfish zich in een verbazingwekkend tempo voort. Een vrouwtje kan jaarlijks meer dan twee miljoen eitjes produceren.
Nauwelijks natuurlijke vijanden
De soort kent in het Caribisch gebied nauwelijks natuurlijke vijanden. Dat komt mede doordat de lange rug-, buik- en aarsstekels zijn voorzien van een krachtig gif. Een steek veroorzaakt hevige pijn en kan gepaard gaan met misselijkheid, overgeven en ademhalingsproblemen. Hoewel een steek zelden dodelijk is, is het een ervaring die niemand vrijwillig wil meemaken.
Opmerkelijk genoeg is uitsluitend het gif in de stekels aanwezig. Het visvlees zelf is volledig veilig en wordt zelfs als bijzonder smakelijk beschouwd. Inmiddels staat lionfish op de menukaart van diverse lokale restaurants en geldt hij in sommige kringen als een ware delicatesse. Ook de fraaie stekels krijgen een tweede leven en worden verwerkt in sieraden.
Speervissen
De meest logische manier om de riffen te beschermen én tegelijkertijd restaurants en juweliers van grondstoffen te voorzien, is het gericht wegvangen van lionfish. Dat is echter niet eenvoudig vanwege de giftige stekels. Bovendien kan de vis zich bij bedreiging fel verdedigen.
Speervissen is hiervoor de meest effectieve methode. Op Curaçao en Bonaire is speervissen bij wet verboden, maar voor de bestrijding van de lionfish is een uitzondering gemaakt. Met een speciale ELF-speer en een vergunning mogen duikers de vis bestrijden.
Verschillende duikscholen hebben het opsporen en vangen van lionfish zelfs opgenomen als onderdeel van hun duikactiviteiten, wat bij veel duikers populair is. Het bestrijdingsprogramma is zo succesvol dat het op sommige duiklocaties inmiddels lastig is geworden om nog lionfish te vinden. Restaurants klagen zelfs dat zij steeds vaker "nee" moeten verkopen aan gasten die lionfish willen proeven.
Overbevissing
Vanuit biologisch oogpunt is dat een fascinerende ontwikkeling. In feite zien we hier hetzelfde verschijnsel optreden als bij veel andere eetbare rifvissen: overbevissing. Het ironische is dat deze keer een invasieve exoot wordt overbevist, terwijl die juist zoveel mogelijk uit het ecosysteem zou moeten verdwijnen.
Tegelijkertijd lijkt bijna niemand zich druk te maken over de overbevissing van inheemse soorten, zoals groupers (baarzen), papegaaivissen en andere rifbewoners die juist een cruciale ecologische rol vervullen op de koraalriffen van Curaçao.
De lionfish is daarmee een opmerkelijke spiegel van ons eigen handelen. Zodra een vis economisch interessant wordt als delicatesse of grondstof voor sieraden, ontstaat er ineens aandacht voor de afname van de populatie.
Voor de achteruitgang van ecologisch veel belangrijkere inheemse rifvissen blijft diezelfde aandacht echter vaak uit. Het is een treffend voorbeeld van hoe economische belangen zelfs in de natuurbescherming regelmatig zwaarder wegen dan biologische belangen.
