WILLEMSTAD - In dit derde deel van de serie over schaduwbomen verschuift de aandacht van het waarom naar het hoe: hoe plant je bomen in de stad zó dat ze daadwerkelijk bijdragen aan verkoeling en leefbaarheid op Curaçao. Waar eerder werd stilgestaan bij de noodzaak van meer groen in een steeds warmer wordende stedelijke omgeving, laat dit deel zien dat het succes van die aanpak staat of valt met slimme keuzes in aanleg, ruimtegebruik en onderhoud.
Door | Paul Stokkermans
In het vorige artikel hebben we het gehad over de toenemende temperaturen en de voordelen van (inheemse) bomen voor het verlagen van de temperatuur in de stedelijke omgeving.
Het planten van bomen in een stedelijke omgeving verschilt van het planten in de natuur. In de stad moet met diverse extra factoren rekening worden gehouden, zoals beperkte groeiruimte, het feit dat straten, trottoirs en pleinen veelal zijn verhard, de beschikbaarheid van water voor het irrigeren van de zaailingen na het planten en hoe en waarvoor de openbare ruimte wordt gebruikt. Hieronder volgen enkele tips en aandachtspunten voor het succesvol planten van bomen in de stedelijke omgeving.
Het doel
Bij het planten van bomen in de stad, en op schoolterreinen, moeten we het hoofddoel voor ogen houden. Het gaat hier niet in de eerste plaats om tuinarchitectuur of esthetiek ofschoon we hiermee natuurlijk wel rekening kunnen houden.
Het gaat in de eerste plaats om het leefbaar maken van de stedelijke omgeving op een van nature warm eiland dat door klimaatverandering nog heter zal worden. De prioriteit is daarom schaduw. Als u een uur hebt staan smelten bij een bushalte in de zon, wachtende op een bus die al dan niet komt, dan is de noodzaak voor schaduw ineens heel duidelijk!
Bij straten en pleinen is het belangrijk om te weten hoe breed de kruin uiteindelijk wordt van de boomsoort die je plant. Op basis daarvan kan de plantafstand zo worden bepaald dat de kruinen elkaar net raken en samen een aaneengesloten bladerdek vormen. Op deze wijze kan je, in bijvoorbeeld een straat, of op een plein, permanent in de schaduw lopen. Daarnaast is een grote bladmassa wenselijk!
De bladeren verdampen water en die verdamping zorgt voor verkoeling van de omgevingslucht. Hoe meer bladeren, hoe meer verdamping en hoe groter het verkoelende effect. Tegelijk betekent dit wel dat er voldoende water beschikbaar moet zijn in de ondergrond. Bomen kunnen alleen effectief koelen als ze genoeg water hebben om te verdampen!
Het bepalen van de hoogte van de bomen die je wil planten
Voor een aanplantproject met inheemse bomen in Willemstad, gericht op verkoeling en klimaatadaptatie, ligt de meest optimale aanplanthoogte meestal bij middelgrote bomen van 2,5 tot 4 meter. Deze maat vormt een goede balans tussen overlevingskans, kosten en snelle schaduwvorming. Kleinere bomen (1,5–2,5 m) hebben doorgaans wel de hoogste kans om goed te wortelen en hebben ook minder water nodig. Dit zijn voordelen.
Het duurt echter langer voordat ze effectief schaduw geven en daar gaat het nu net om. Grotere bomen (>4–5 m) zorgen voor directe verkoeling omdat ze meteen schaduw geven. Ze zijn echter duurder en hebben meer water en nazorg nodig om goed aan te slaan. In de praktijk valt daarom de keuze meestal op een middelgrote boom.
Voorkom schade door boomwortels aan fundamenten van gebouwen en het wegdek
De groei van wortels van schaduwbomen kan leiden tot schade aan funderingen van gebouwen en het ophoog drukken van bestrating. Het type wortelstelsel, en de afstand tot gebouwen en bestratingen, is daarom een belangrijke factor bij de keuze van de boomsoort die je gaat aanplanten. Boomsoorten met een overwegend horizontaal wortelstelsel, spreiden hun wortels dicht onder het maaiveld uit en veroorzaken daardoor relatief snel het opdrukken van trottoirs, wegen.
Ze kunnen ook binnendringen in funderingen, pijpen en rioleringen. Boomsoorten met een penwortel daarentegen ontwikkelen een sterke hoofdwortel die verticaal de diepte in groeit. Ze veroorzaken hierdoor minder snel schade aan fundamenten en bestrating. De bodem moet dan wel voldoende doorwortelbaar zijn.
Preventie van schade begint daarom bij een zorgvuldige boomkeuze, en het aanhouden van voldoende plantafstand tot gebouwen en verhardingen, daar waar nodig. Moderne technieken zoals wortelwerende schermen, wortelgeleidingsplaten en speciaal ontworpen funderingsranden, kunnen wortels actief van kwetsbare zones wegleiden. Door deze maatregelen te combineren met regelmatig beheer kan schade door boomwortels effectief worden voorkomen, terwijl de waardevolle schaduwfunctie van bomen behouden blijft.
Houdt rekening met al aanwezige bomen bij bouwwerkzaamheden
Het is niet altijd nodig een boom te verwijderen bij het bouwen van huizen of kantoorgebouwen. Je kan bij de bouw rekening houden met de al aanwezig boom en deze als het ware opnemen in het gebouw.
Boom in een balkon bij Rio Canario
Vermijd het planten van palmen in de stedelijke omgeving
Soms wordt gedacht dat palmen een mooie aanvulling zijn voor het stadsbeeld. In de praktijk bieden ze echter vaak weinig voordelen als het gaat om verkoeling. Palmen hebben doorgaans een smalle, lichtdoorlatende kroon en geven daardoor minder schaduw.
Bovendien zijn veel palmsoorten gevoelig voor ziekten en hebben ze relatief veel water nodig. Bij sommige soorten kunnen zware bladeren of vruchten, zoals kokosnoten, uit de palm vallen. Dit is een veiligheidsrisico voor voorbijgangers.
Verder is het zo dat toeristen vaak op zoek zijn naar lokale cultuur en natuur. Palmen zijn echter geen onderdeel van een lokale ervaring. De meeste palmsoorten op Curaçao komen namelijk van buiten Curaçao. De enige echt inheemse soort op Curaçao is de sabalpalm, die onder meer voorkomt op Seru Bientu in het Christoffelpark.
Als je bezoekers een typisch lokale ervaring van het eiland wilt bieden, is het daarom logischer om te kiezen voor inheemse, schaduwrijkere boomsoorten die beter passen bij het landschap en het klimaat van Curaçao. En als je echt op zoek bent naar palmen, boek dan in het Christoffelpark een tour naar Seru Bientu waar je de majestueuze sabalpalm ziet in zijn natuurlijke omgeving.
Bepaal de juiste afmeting van de boomspiegel
Welke minimale boomspiegel is nodig voor een boom in bestrating of asfalt? Een boomspiegel is het stuk onverharde grond rond de stam dat vrij blijft van bestrating, asfalt of beton. In deze open ruimte kan water in de bodem dringen en krijgen de wortels zuurstof en voldoende groeiruimte. Het is belangrijk te beseffen dat boomwortels zuurstof nodig hebben om te kunnen “ademen”. Als de wortels onvoldoende zuurstof krijgen, kunnen ze minder goed ademhalen en nemen ze minder water op uit de bodem.
Bij een aanplant in een verharde omgeving wordt vaak de fout gemaakt om de boomspiegel te klein te maken. Een goede vuistregel is om de diameter van de boomspiegel even groot te maken als de diameter van de kruin van de volwassen boom. In het algemeen geldt namelijk dat het wortelstelsel onder de grond ongeveer even ver reikt als de takken en bladeren boven de grond. Heeft een volwassen boom bijvoorbeeld een kroon van 6 meter breed, dan is het wenselijk dat er rond de boom een onverharde zone van ongeveer 6 meter diameter beschikbaar is.
Een andere, vaak betere oplossing, is om bomen niet elk in een aparte boomspiegel te plaatsen, maar in een aaneengesloten strook open grond. Zo krijgen de wortels meer ruimte, kan water beter infiltreren en kunnen bomen zich gezonder ontwikkelen in de stedelijke omgeving.
Wat zijn de gevolgen van een te kleine boomspiegel? De boom zal bij een te kleine boomspiegel eerder last hebben van droogtestress. Ook ontwikkelt de boom geen goed anker en kan eerder omwaaien. De boom blijft verder kleiner, wordt vatbaarder voor ziekten en sterft vaak vroegtijdig. Stadsbomen met te kleine groeiplaatsen halen soms maar een fractie van hun potentiële leeftijd. De wortels zullen verder ruimte zoeken en groeien omhoog. Dit kan stoeptegels of asfalt opdrukken.
Het is belangrijk om ook daar waar geen bomen staan niet alles te bestraten of te asfalteren. Stroken van grond zorgen ervoor dat regenwater in de bodem kan infiltreren in plaats van direct naar zee af te stromen en verloren te gaan. Dit helpt om het grondwater aan te vullen. Bomen met een penwortel tot in het grondwater profiteren hiervan!
Daarnaast draagt minder verharding bij aan een koeler stedelijk klimaat. Bestrating en asfalt nemen overdag veel warmte op en geven die ’s nachts weer af. Daardoor blijft het in de stad vaak warmer dan in landelijke gebieden, vooral in de nacht. Door meer open grond en groen te behouden, kan dit stedelijke hitte-eiland-effect worden verminderd en blijft de leefomgeving aangenamer.
Houd bij graven rekening met wat onder de grond zit
Je kunt ervan uitgaan dat er langs wegen meestal elektriciteitskabels en waterleidingen in de ondergrond aanwezig zijn. In sommige wijken liggen daarnaast ook rioleringsbuizen onder de grond. Bij het graven van plantgaten moet hier altijd rekening mee worden gehouden. Het is niet de eerste keer dat bij het planten van bomen per ongeluk kabels worden beschadigd, met stroomuitval van de wijk als gevolg.
Uiteraard moeten bij werkzaamheden in de ondergrond altijd de beschikbare technische tekeningen worden geraadpleegd waarop leidingen en kabels staan aangegeven. In de praktijk blijken deze tekeningen echter niet altijd volledig of actueel te zijn. Daarom is extra voorzichtigheid geboden. Het is verstandig om waar mogelijk eerst de exacte ligging van leidingen te laten lokaliseren voordat er wordt gegraven.
Wat doe je met vallende bladeren en vruchten uit bomen?
Bladeren en vruchten die op de grond vallen maken deel uit van de nutriëntencyclus. Als de bladeren en vruchten verrotten komen de nutriënten vrij en vergroten ze de bodemvruchtbaarheid. Daarom is het in boomspiegels juist goed bladeren te laten liggen zodat ze kunnen verrotten en de nutriënten weer beschikbaar komen om de boom te laten groeien.
Let verder op de soortenkeuze bij parkeerplaatsen! Sommige bomen zijn bijvoorbeeld minder geschikt voor parkeerplaatsen of waar auto’s staan. De black olive is bijvoorbeeld een boom, die in zijn algemeenheid zeker geschikt is voor het planten in een stedelijke omgeving, maar kan problemen geven voor geparkeerde auto’s. De vruchten zijn namelijk plakkerig en kunnen, als ze vallen op de auto, de lak aantasten.
In de vorige drie artikelen is in zijn algemeenheid ingegaan op het belang van schaduwbomen in de stedelijke omgeving. In de komende artikelen zal meer in detail worden ingaan op die boomsoorten die geschikt zijn om te planten in de stedelijke omgeving met als doel schaduw te verschaffen en de temperatuur in de stedelijke omgeving te verlagen.
Over de auteur:
Ir. Paul Stokkermans is gepensioneerd landbouwingenieur en ex-directeur van Carmabi en ex-beleidsmedewerker van de toenmalige Dienst Economische Zaken (DEZ) op Curaçao. Momenteel is hij directeur van Scientegia Solutions
