WILLEMSTAD - In het vorige artikel zijn we ingegaan op stijgende temperaturen, een langer heet seizoen en hogere nachttemperaturen als gevolg van klimaatverandering. Ook hebben we de gezondheidseffecten daarvan besproken en gezien welke bevolkingsgroepen daar het meest onder lijden. In dit artikel bespreken we hoe schaduwbomen de temperatuur verlagen en welke voordelen zij hebben ten opzichte van andere manieren om hitte tegen te gaan.
Door | Paul Stokkermans
Wie op Curaçao door de stad loopt, merkt het direct: in veel straten en op pleinen staan weinig of helemaal geen schaduwbomen. In de binnenstad, rond scholen en in woonwijken loop je vaak van de ene zonplek naar de andere, zonder natuurlijke verkoeling. Asfalt, beton en stenen gevels nemen overdag veel warmte op en geven die langzaam weer af, waardoor de omgeving extra heet blijft, zelfs later op de dag en in de nacht.
Een doordachte stedelijke planning en een verstandige bouwwijze hadden veel hitteproblemen van meet af aan kunnen beperken. Door bij het bouwen rekening te houden met natuurlijke ventilatie, schaduwstructuren en een slimme oriëntatie van gebouwen, had de warmteopbouw in de stad lager kunnen zijn. In de praktijk is hier echter niet altijd voldoende aandacht aan besteed. Daardoor staan we nu voor de uitdaging om met aanvullende maatregelen de stedelijke hitte alsnog te verminderen. Het aanplanten van schaduwbomen is een effectieve strategie hiervoor.
Hoe verlagen schaduwbomen de temperatuur?
Schaduwbomen hebben op Curaçao een duidelijke koelende werking, die berust op twee belangrijke mechanismen. Ten eerste houden ze de directe zonnestraling tegen. Daardoor ligt de gevoelstemperatuur in de schaduw aanzienlijk lager dan in de volle zon. Dit is vooral van belang in het tropische klimaat van Curaçao, waar de zonkracht het hele jaar door hoog is en blootstelling aan direct zonlicht snel tot hittestress kan leiden.
Ten tweede verlagen bomen actief de luchttemperatuur doordat bladeren water verdampen. Dit proces staat bekend als evapotranspiratie. Water dat via de bladeren verdampt, onttrekt warmte aan de omringende lucht en zorgt zo voor verkoeling. Dit is vergelijkbaar met het verkoelende effect van een mentholhoudende body splash zoals alcolado glacial. Door de verdamping van de op de huid aangebrachte vloeistof koelt de huid af. Metingen in warme stedelijke gebieden laten zien dat de luchttemperatuur onder een volwassen boom gemiddeld 1 tot 3 graden Celsius lager kan zijn dan in direct zonlicht.
Door de combinatie van schaduw en verdamping kan de gevoelstemperatuur onder een boom met 5 graden Celsius of meer dalen. Schaduwbomen dragen daarmee sterk bij aan een comfortabeler en gezonder buitenklimaat.
Wat zijn de voordelen van schaduwbomen?
Lager energieverbruik en lagere energiekosten
Schaduw vermindert de behoefte aan airconditioning. Minder gebruik van airco leidt tot lager elektriciteitsverbruik en dus lagere energiekosten. Tegelijk neemt de belasting van het elektriciteitsnet af en daalt de uitstoot van broeikasgassen. Op Curaçao, waar veel energie wordt gebruikt voor koeling, vormen schaduwbomen een eenvoudige en duurzame manier om energieverbruik te beperken.
Aangenamer microklimaat op straat en schoolpleinen
Maatregelen zoals witte daken of reflecterende verf beperken de opwarming van gebouwen, maar hebben minder effect op straatniveau. Schaduwbomen doen dat wel. Ze verlagen de temperatuur en verbeteren de luchtcirculatie, waardoor een aangenamer microklimaat ontstaat in straten, op pleinen en rond gebouwen.
Koelen grotere gebieden
Bomen koelen niet alleen één plek, maar een groter gebied. Hun schaduw bedekt trottoirs, wegen, parkeerplaatsen en gevels, waardoor deze minder warmte opnemen en afgeven. Dit maakt de openbare ruimte merkbaar comfortabeler.
Schaduwbomen en scholen
Voor scholen zijn schaduwbomen extra waardevol. Niet alle klaslokalen beschikken over airconditioning, waardoor de temperatuur snel oploopt. Bomen rond schoolgebouwen houden muren en daken koeler en verminderen zo de behoefte aan airco.
Ook op schoolpleinen, waar leerlingen vaak in de volle zon staan, kan schaduw het verschil maken. Schaduwrijke speelplaatsen verminderen hittestress en zorgen voor een veiligere en aangenamere omgeving om te leren en te spelen. Dit komt de gezondheid en concentratie van leerlingen en leerkrachten ten goede.
Naast verkoeling bieden bomen meerdere voordelen. Ze verbeteren de luchtkwaliteit door koolstofdioxide op te nemen en zuurstof af te geven. Ook filteren ze schadelijke stoffen zoals fijnstof, stikstofdioxide en ozon uit de lucht. Daarnaast verminderen bomen geluidsoverlast doordat ze geluidsgolven deels absorberen.
Bomen helpen ook bij waterbeheer, doordat regenwater beter in de bodem kan infiltreren. Bovendien versterken ze de biodiversiteit door voedsel en schuilplaatsen te bieden aan vogels, insecten en andere soorten. In tegenstelling tot airconditioning gebruiken bomen geen energie en verplaatsen ze geen warmte naar buiten. Ze koelen passief en duurzaam.
Waarom inheemse bomen?
Inheemse bomen zijn beter aangepast aan de omstandigheden op Curaçao dan exotische soorten. Ze zijn bestand tegen hitte, droogte, wind en zoute lucht en hebben minder water en onderhoud nodig. Daarnaast zijn ze minder gevoelig voor ziekten en beter bestand tegen extreme omstandigheden.
Voorbeelden van geschikte soorten zijn onder meer de wayaka (pokhout), black olive, mangel blanku (knoopmangrove), mahok (West-Indische mahonie), zeedruif en dividivi.
Exotische bomen groeien vaak sneller, maar hebben meer water nodig en zijn kwetsbaarder. Wanneer ze afsterven, verdwijnt het verkoelende effect en ontstaan extra kosten. Inheemse bomen bieden daarom een duurzamere oplossing.
Conclusie
Het aanplanten van schaduwbomen is van groot belang om Curaçao leefbaar te houden, nu en in de toekomst. Vooral kwetsbare groepen zoals ouderen, schoolkinderen en mensen met een lager inkomen hebben baat bij een koelere leefomgeving. Ook voor toeristen is dit van belang, aangezien hoge temperaturen het verblijf minder aantrekkelijk maken.
Een koelere stad levert daarmee niet alleen gezondheidswinst op, maar ook economische voordelen.
In het volgende artikel wordt ingegaan op praktische aandachtspunten bij het aanplanten van schaduwbomen in de stedelijke omgeving.
Over de auteur:
Ir. Paul Stokkermans is gepensioneerd landbouwingenieur en ex-directeur van Carmabi en ex-beleidsmedewerker van de toenmalige Dienst Economische Zaken (DEZ) op Curaçao. Momenteel is hij directeur van Scientegia Solutions
