In het zesde deel van de serie over schaduwbomen voor Curaçao staat de Wayaká centraal. Volgens auteur Paul Stokkermans is deze karakteristieke, altijd groene boom door zijn dichte kroon, sterke hout en diepe penwortel bijzonder geschikt voor woonwijken, schoolpleinen en stedelijke gebieden op het eiland. De Wayaká groeit langzaam, maar biedt volgens hem een duurzame oplossing voor meer schaduw en verkoeling in een steeds warmer Curaçao.
door | Paul Stokkermans
In het vorige artikel is de zeedruif besproken. Deze kustboom met grote leerachtige bladeren is zeer zoutresistent en kan behalve als schaduwboom ook worden gebruikt om (stads)stranden te stabiliseren. In dit artikel ga ik in op een langzaam groeiende en altijd groene boom met een dichte kroon en een wortel die recht naar beneden gaat.
De Wayaká
De Wayaká (Guaiacum officinale) is een karakteristieke, zeer langzaam groeiende boom die goed past bij het landschap en klimaat van Curaçao. Het is een mooie, altijd groene boom met een dichte, bolvormige kroon. Hij heeft een gladde, groene stam die schilfert. De delen die afschilferen zijn meer grijs van kleur en ietwat grof. Het hout is vettig, taai, zeer hard en zinkt in water.
Het harde en vettige hout werd vroeger, en nog steeds, gebruikt voor katrollen en scheepsaskokers op schepen omdat het zelfsmerend is. De mooie bloemen zijn lichtblauw van kleur.
De Wayaká wordt in het Nederlands pokhout genoemd. Bij verwarming van het hout werd vroeger een hars gewonnen die als geneesmiddel tegen syfilis werd gebruikt. Syfilis werd in vroeger tijden de Spaanse pokken genoemd. Vandaar dus de naam pokhout.
De Wayaká heeft ook een broertje die de Wayaká Shimarón (Guaiacum sanctum) wordt genoemd. Deze boom komt voor op de kalksteenterassen op Curaçao en heeft een ruwe, grijze stam. De bloemen zijn donkerblauw.
Plantafstand en boomspiegel
Bij het aanplanten van de Wayaká is het belangrijk om voldoende ruimte te voorzien zodat de kroon zich goed kan ontwikkelen. Omdat de boom een kroonbreedte van vijf tot acht meter kan bereiken, ligt een plantafstand van vijf tot zeven meter voor de hand als men een aaneengesloten bladerdek wil creëren. Dit is bijvoorbeeld relevant in straten of op pleinen waar schaduw gewenst is.
De afstand tot gebouwen kan relatief beperkt blijven, meestal tussen drie en vijf meter, omdat de wortels niet horizontaal uitwaaieren. De Wayaká heeft namelijk een penwortel die recht naar beneden gaat.
Voor een gezonde groei is het wel essentieel om een voldoende grote boomspiegel aan te houden. Net als bij andere bomen geldt dat de wortels zich ongeveer uitstrekken tot aan de rand van de kroon. Daarom is het verstandig om de boomspiegel, de grond om de boom, zo groot mogelijk te maken.
Idealiter heeft de boomspiegel daarom een diameter die vergelijkbaar is met de uiteindelijke kroon, dus vijf tot acht meter. In stedelijke situaties is dat vaak niet volledig haalbaar, maar een ruime, onverharde zone rond de boom helpt de boom gezond te blijven en vergroot het verkoelende effect.
Waarom is de wayaká zo geschikt als schaduwboom
De Wayaká is zeer geschikt als schaduwboom op Curaçao, vooral vanwege zijn dichte en groenblijvende kroon. In tegenstelling tot bladverliezende soorten biedt deze boom het hele jaar door schaduw, wat een groot voordeel is in een warm en zonnig klimaat. De compacte kroonstructuur zorgt ervoor dat het zonlicht effectief wordt gefilterd, waardoor de temperatuur onder de boom merkbaar lager kan zijn.
Daarnaast is de boom goed aangepast aan de lokale omstandigheden. Hij kan lange droge periodes doorstaan, is bestand tegen harde wind en verdraagt ook zoute zeelucht redelijk goed. Dit maakt hem betrouwbaar als schaduwgever in zowel woonwijken als op schoolpleinen en in stedelijke gebieden waar de omstandigheden vaak uitdagend zijn.
Hoewel hij minder groot wordt dan sommige andere schaduwbomen, levert hij juist in kleinere ruimtes een waardevolle bijdrage aan verkoeling.
Verder is het onderhoud beperkt. Snoei is zelden nodig en de kans op takbreuk is klein door het sterke hout. Ook de wortels veroorzaken doorgaans geen schade aan bestrating of funderingen, wat hem geschikt maakt voor stedelijke toepassingen.
Waar moet je op letten
Hoewel de Wayacá veel voordelen heeft, zijn er ook enkele aandachtspunten. De belangrijkste is de trage groei. Het duurt relatief lang voordat de boom zijn volledige grootte en schaduwwerking bereikt. Dit vraagt om geduld en een lange termijnvisie bij aanplant.
In de eerste jaren na het planten heeft de boom regelmatig water nodig om goed te kunnen wortelen. Zodra hij eenmaal gevestigd is, neemt de behoefte aan water sterk af en kan hij goed tegen droogte. De boom stelt weinig eisen aan de bodem en groeit ook op arme, rotsachtige gronden, maar een goede start blijft belangrijk.
Overige voordelen van de Wayaká
Naast zijn functie als schaduwboom heeft de Wayacá ook een belangrijke ecologische en culturele waarde. De mooie bloemen trekken bijen en andere bestuivers aan, wat bijdraagt aan de biodiversiteit in de stad. Dit is vooral van belang in versteende omgevingen waar natuur vaak schaars is.
Hij is verder geliefd vanwege zijn sierwaarde. De opvallende bloei geeft kleur aan straten en tuinen en maakt de boom herkenbaar en gewaardeerd. De vruchten hebben een gele kleur.
Al met al is de Wayaká een sterke, onderhoudsarme en aantrekkelijke altijd groene boom die goed aansluit bij de behoefte aan meer schaduw en verkoeling op Curaçao. Juist door zijn bescheiden formaat en robuuste eigenschappen is hij bijzonder geschikt voor toepassing in de stedelijke omgeving.
In dit artikel is de Wayaká besproken. In het volgende artikel ga ik in op een middelgrote en altijd groene schaduwboom die goed is aangepast aan de droge omstandigheden op Curaçao. Deze boom staat op Curaçao bekend als de Watakeli.
Deel 1 - Stijgende Temperaturen en Kwetsbare Groepen
Deel 2 - Hitte op Curaçao: waarom schaduwbomen beter werken dan airco
Deel 3 - Slim bomen planten: zo maak je de stad echt koeler
Deel 4 - De Watapana: Kampioen schaduw in de passaatwind
Deel 5 - De zeedruif: natuurlijke schaduwmaker langs kust en in de stad
Over de auteur:
Ir. Paul Stokkermans is gepensioneerd landbouwingenieur en ex-directeur van Carmabi en ex-beleidsmedewerker van de toenmalige Dienst Economische Zaken (DEZ) op Curaçao. Momenteel is hij directeur van Scientegia Solutions
