Onderzoek: rifhaaien mijden drukke, bebouwde kustgebieden Curaçao en andere eilanden

WILLEMSTAD – Caribische rifhaaien komen minder vaak voor bij kustgebieden met veel bebouwing en intensieve duikactiviteit. Dat blijkt uit nieuw onderzoek naar haaien en roggen rond zes eilanden in het Nederlands-Caribisch gebied en de Saba Bank. Curaçao noteerde daarbij de laagste relatieve haaienabundantie van alle onderzochte eilanden.

Onderzoekers analyseerden 995 opnamen met zogenoemde Baited Remote Underwater Video-camera’s, die tussen 2012 en 2017 werden uitgezet rond Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint-Eustatius en Sint-Maarten en op de vrijwel onbewoonde Saba Bank. De resultaten zijn gepubliceerd in het Journal of Applied Ecology.

Op Curaçao werden in 2016 op 164 locaties camerametingen uitgevoerd. De gemiddelde relatieve haaienabundantie kwam daar uit op 0,04 per meetpunt, de laagste waarde van alle onderzochte eilanden. Op Aruba was dat 0,19, op Bonaire 0,18 en op Sint-Eustatius en de Saba Bank 0,47.

Voor de Caribische rifhaai lag de gemiddelde waarde op Curaçao op 0,03. Ter vergelijking: Aruba kwam uit op 0,10, Bonaire op 0,14 en de Saba Bank op 0,20. Tijdens de Curaçaose metingen werd bovendien geen verpleegsterhaai geregistreerd.

Menselijke druk

Volgens de onderzoekers hangt de aanwezigheid van rifhaaien sterk samen met menselijke activiteit. Op de bewoonde eilanden nam het aantal haaien af naarmate er meer kustbebouwing en meer daadwerkelijke duikactiviteit rond een meetlocatie was. Caribische rifhaaien werden daarnaast vaker aangetroffen verder van de kust en aan de meer blootgestelde, windward zijde van eilanden.

De resultaten wijzen er volgens de onderzoekers op dat rifhaaien sterk verstoorde kustgebieden mijden, ook wanneer het rif op zichzelf geschikt leefgebied biedt. Roggen en verpleegsterhaaien bleken minder sterk op menselijke aanwezigheid te reageren en werden meer beïnvloed door factoren als waterdiepte en de structuur van het rif.

Voor de mate van menselijke druk keken de onderzoekers onder meer naar de hoeveelheid bebouwing langs de kust, het aantal officiële duikplaatsen en de intensiteit van duik- en snorkelactiviteiten. Die laatste werd geschat aan de hand van geolokaliseerde onderwaterfoto’s die rond de meetplaatsen op Flickr waren gepubliceerd.

Opvallend is dat locaties met méér officiële duikplaatsen juist relatief meer haaien telden. Volgens de onderzoekers komt dat waarschijnlijk doordat duikplaatsen vaak liggen bij kwalitatief goede en complexe riffen, die ook aantrekkelijk leefgebied voor haaien vormen. Het gaat dus niet om het bestaan van een duikplaats, maar om de intensiteit waarmee een locatie wordt gebruikt.

Geen actuele telling

De onderzoekers waarschuwen dat de studie niet kan worden gelezen als een actuele telling van het aantal haaien rond Curaçao. De Curaçaose gegevens dateren uit 2016 en de verschillende eilanden werden in verschillende jaren onderzocht. Ook gaat het om relatieve abundantie: het maximale aantal dieren dat tegelijkertijd op één camera-opname te zien was, niet om een schatting van de totale haaienpopulatie.

Daarnaast kon de ruige oostkust van Curaçao niet worden bemonsterd vanwege slechte weersomstandigheden en de moeilijke bereikbaarheid. Dat is relevant omdat rifhaaien volgens dezelfde studie juist vaker voorkomen aan meer blootgestelde kusten en verder van de kust.

De studie toont bovendien een statistisch verband en geen rechtstreeks oorzakelijk verband. Visserijdruk werd bijvoorbeeld niet afzonderlijk gemeten. De onderzoekers noemen naast verstoring door duikers ook vervuiling, sedimentatie, aantasting van het rif en veranderingen in de beschikbaarheid van prooien als mogelijke verklaringen voor lagere aantallen haaien bij sterk ontwikkelde kustgebieden.

Beleid voor kust en duiktoerisme

Volgens de onderzoekers betekenen de resultaten dat bescherming van haaien niet alleen moet bestaan uit het instellen van beschermde zeegebieden. Ook kustontwikkeling en toeristische druk moeten worden meegenomen in het ruimtelijk beleid voor zee en kust.

Als mogelijke maatregelen noemen zij het beperken of spreiden van het aantal duikers, tijdelijke sluiting van kwetsbare gebieden en bufferzones rond gevoelige riffen. De studie kan echter geen concrete bovengrens geven voor het aantal duikers dat een rif kan verdragen.

De onderzoekers concluderen dat menselijke aanwezigheid de verspreiding van grote roofdieren op koraalriffen aanzienlijk kan veranderen, zelfs op plaatsen waar geen dieren worden gevangen. Daarmee zouden kustbebouwing en recreatief gebruik nadrukkelijker moeten worden meegewogen bij de bescherming van rifhaaien in het Caribisch gebied.

• Lees hier de studie in de Journal of Applied Ecology.