Biografie onthult: Arion schreef niet twee weken maar vijftien jaar aan ‘Dubbelspel’
WILLEMSTAD – Het oorspronkelijke manuscript van Dubbelspel is spoorloos. Frank Martinus Arion vertelde zijn partner Trudi dat hij het had ondergebracht bij het Literatuurmuseum, maar biograaf Mineke de Vries vond het daar niet terug. Ook bij de Koninklijke Bibliotheek en uitgeverij De Bezige Bij bleek het manuscript niet aanwezig, terwijl van andere boeken van Arion wel manuscripten bewaard zijn gebleven. Dat blijkt uit de nieuwe biografie Uit baldadig hout ben ik gesneden van Mineke de Vries, die op 18 september verschijnt.
Juist dat ontbrekende manuscript maakt de ontstaansgeschiedenis van Arions beroemdste roman extra intrigerend. Arion vertelde later dat hij Dubbelspel op Curaçao in ongeveer twee weken had geschreven, eerst met de hand en daarna op de typemachine. De Vries laat in haar biografie echter zien dat de roman wortels heeft in veel ouder materiaal: verhalen, motieven en manuscripten waaraan Arion al jaren eerder werkte. Zij concludeert dat hij ongeveer vijftien jaar schreef aan elementen uit zijn eigen leven die uiteindelijk in Dubbelspel samenkwamen.
Ongepubliceerde manuscripten uit Arions archief maken zichtbaar hoe personages, scènes en thema’s al jaren vóór de verschijning van de roman in zijn werk circuleerden. De verhalen waaraan de Curaçaose schrijver al vanaf zijn studententijd werkte, blijken voorlopers en varianten te bevatten van thema’s die later in zijn debuutroman terugkeerden. Ook wijkt een bewaard gebleven typoscript van Dubbelspel op een belangrijk punt af van de roman die in 1973 verscheen.
Toegang persoonlijk archief
De Vries kreeg voor haar onderzoek toegang tot het persoonlijke archief dat Arion achterliet bij zijn huis op Curaçao. Daar vond ze naast dagboeken en correspondentie verschillende nooit gepubliceerde manuscripten. Volgens de biograaf maken die zichtbaar dat Dubbelspel niet op zichzelf ontstond, maar het resultaat was van een veel langere persoonlijke en literaire zoektocht.
In de definitieve inleiding van haar biografie noemt De Vries een nooit uitgegeven autobiografische roman uit Arions studententijd expliciet een voorloper van Dubbelspel. In die teksten schreef Arion onder meer over vernedering en minderwaardigheid vanwege zijn huidskleur, schaamte over armoede, angst om verlaten te worden en zijn relaties met vrouwen. Hij hield zich daarbij intensief bezig met psychologie en psychiatrie.
De formule van het leven
Een belangrijke rol speelt het manuscript De formule van het leven, waaraan Arion in de jaren vijftig werkte. Dat verhaal werd later gewijzigd in Het wierooksvat. Van dat werk bleven verschillende versies bewaard: een handgeschreven manuscript onder de titel Het wierooksvat of ingeval van liefde, een getypte versie en losse fragmenten. Daarnaast vond De Vries een korte variant, Joke en Nildo, een ongepubliceerd verhaal met een personage Anton dat eveneens op Het wierooksvat lijkt en het vervolg Haime en Joan.
Daarmee kan volgens De Vries voor het eerst nauwkeuriger worden gevolgd hoe Arion jarenlang met dezelfde motieven en personages bleef experimenteren.
In Het wierooksvat draait veel om Nildo en Joke en om liefde, jaloezie, verlies en angst voor verlating. Wanneer Joke sterft, blijft Nildo achter met gevoelens van vernedering en minderwaardigheid. De Vries verbindt die thematiek aan Arions persoonlijke geschriften uit dezelfde periode, waarin hij zijn eigen eenzaamheid en psychologische problemen probeerde te analyseren.
Dat maakt de manuscripten volgens de biograaf meer dan alleen vroege literaire probeersels. Ze vormen ook een soort laboratorium waarin thema’s werden ontwikkeld die jaren later in Dubbelspel terugkeren.
Overspel
Ook het overspel dat zo’n centrale rol speelt in Dubbelspel blijkt een langere voorgeschiedenis te hebben.
Arion vertelde later dat hij, nadat hij zijn studie in Leiden had afgebroken en naar Curaçao was teruggekeerd, in een persoonlijke crisis besloot een van de verhalen uit zijn studententijd af te maken. Zijn toenmalige vriendin Liesbeth de Wijs raadde hem aan een van zijn serieuzere manuscripten te kiezen en juist niet verder te gaan met het verhaal Overspelers. Nadat hun relatie stukliep, deed hij naar eigen zeggen uit weerzin precies het tegenovergestelde en pakte hij juist dat verhaal weer op. De Vries legt vanuit dat verhaal de verbinding naar het latere Dubbelspel.
De roman kreeg tijdens het schrijfproces de titel De Dominospelers en uiteindelijk Dubbelspel.
De Vries laat tegelijkertijd zien hoeveel van Arions eigen omgeving in het boek terechtkwam. Het huis en de buurt waarin Dubbelspel zich afspeelt, zijn gebaseerd op zijn ouderlijk huis in Noord Roozendaal. Namen van hoofdpersonen verwezen naar mensen die hij kende. Daarnaast verwerkte hij rechtbankverslagen, uitspraken uit zijn omgeving en ideeën van onder anderen vakbondsleider Mack Alberto en politicus Wilson Godett. Maar volgens De Vries was zijn persoonlijke leven de belangrijkste bron.
Ander einde voor Solema
Het duidelijkste tastbare verschil tussen manuscript en boek zit aan het einde van Dubbelspel.
In het bewaarde typoscript denkt Solema dat haar man Manchi haar zal vermoorden vanwege haar overspel. Ze vlucht uit angst naar diens dominovriend Janchi. In de uiteindelijk gepubliceerde roman verandert Arion die beslissing fundamenteel. Solema trekt niet alleen uit angst bij Janchi in, maar kiest volgens de tekst ‘vanuit moed en liefde’ voor hem. Ook Janchi verandert: de rokkenjager ontdekt dat hij behoefte heeft aan een vrouw op wie hij kan rekenen en begint te begrijpen wat het betekent van iemand te houden.
De Vries ziet daarin een verbinding met het manuscript dat Arion al in 1958 De formule van het leven noemde. Na jaren van herschrijven zou Dubbelspel volgens haar uiteindelijk een antwoord geven op de vraag uit dat vroege werk: de ‘formule’ wordt het kunnen uitspreken dat je van iemand houdt.
Het is een interpretatie van de biograaf, maar de verschillende manuscripten maken zichtbaar dat die thema’s Arion al lang vóór Dubbelspel bezighielden.
Kader: waar gaat Dubbelspel over?
Dubbelspel speelt zich af op Curaçao en draait om vier mannen die op een zondag een lange dominopartij spelen. Tijdens het spel komen hun onderlinge rivaliteit, frustraties, geldproblemen, politieke ideeën en vooral hun relaties met vrouwen steeds sterker naar boven.
De belangrijkste figuren zijn Manchi, Janchi, Chamon en Boeboe Fiel. Manchi raakt verteerd door de gedachte dat zijn vrouw Solema hem bedriegt. Janchi is zijn dominovriend, maar heeft tegelijk een verhouding met Solema. Daardoor krijgt de dominopartij steeds meer het karakter van een machtsstrijd waarin trots, vernedering en wraak door elkaar lopen.
Voor Arion was domino meer dan een spel. Het werd een manier om de Curaçaose samenleving te beschrijven: mannen proberen elkaar te slim af te zijn, terwijl onder de oppervlakte armoede, raciale verhoudingen, mannelijkheid, seksualiteit en sociale ongelijkheid meespelen. De Vries laat in haar biografie zien dat Arion voor het huis, de omgeving en verschillende personages putte uit zijn eigen leven en uit mensen die hij op Curaçao kende.
Aan het einde wordt vooral de verhouding tussen Manchi, Solema en Janchi bepalend.
Manchi en Janchi
De Vries gaat nog een stap verder. Ze suggereert dat Arion in het eerdere Het wierooksvat mogelijk delen van zichzelf in Nildo verwerkte en zich in Dubbelspel als het ware over twee personages verdeelde: Manchi, die aan vernedering en zijn psychische ontregeling ten onder gaat, en Janchi, die juist een nieuw begin krijgt.
Ook dat presenteert De Vries niet als vaststaand feit, maar als een mogelijke verklaring voor de ontwikkeling die zichtbaar wordt wanneer de verschillende versies naast elkaar worden gelegd. Arion was 35 toen hij zowel Het wierooksvat als De Dominospelers/Dubbelspel afrondde; ook de centrale mannelijke personages waren 35.
Zelf zei Arion later over Dubbelspel: “Alles wat er in dat boek staat is waar.” Volgens De Vries moet die uitspraak niet worden opgevat alsof iedere gebeurtenis letterlijk autobiografisch is. Zij leest de roman vooral als een verwerking van persoonlijke ervaringen en van zijn ideeën over armoede, vernedering, minderwaardigheid, liefde en wraak.
Andere blik op bekendste roman
Dat Dubbelspel autobiografische elementen bevat, was al bekend. De betekenis van de ongepubliceerde manuscripten is vooral dat nu beter zichtbaar wordt hoe vroeg de thema’s ontstonden en hoe Arion ze gedurende jaren herschreef en opnieuw vormgaf.
Daarmee voegt de biografie een nieuwe laag toe aan een roman die Arions hele verdere leven zou blijven bepalen. Dubbelspel maakte hem in 1973 bekend en werd in 2025 als eerste boek van een zwarte auteur opgenomen in de Nederlandstalige literaire canon.
De manuscripten die De Vries gebruikte, maken deel uit van het persoonlijke archief van Arion. Het materiaal dat na de inventarisatie werd bewaard, is overgebracht naar de Mongui Maduro Library op Curaçao.
De biografie Uit baldadig hout ben ik gesneden. Het leven van Frank Martinus Arion van Mineke de Vries verschijnt bij Uitgeverij G.A. Van Oorschot in Amsterdam en is vanaf 18 september in Nederland verkrijgbaar. Half oktober volgt Curaçao.
Mineke de Vries is neerlandicus, journalist en schrijver. Ze studeerde Nederlandse taal- en letterkunde aan de Universiteit Utrecht en richtte zich in haar journalistieke werk jarenlang op Curaçao en de verhouding tussen het Caribisch deel van het Koninkrijk en Nederland. Ze werkte onder meer voor het Antilliaans Dagblad en Amigoe en woonde en werkte verschillende perioden op Curaçao.
Eerder publiceerde De Vries Over Curaçao gesproken (2012) en Met de zon in de rug (2014), met verhalen over Curaçao en Caribische Nederlanders. In 2020 verscheen Als vrede je missie is, over militairen die met psychische problemen terugkeerden van uitzending.
Voor haar biografie van Frank Martinus Arion kreeg De Vries op verzoek van weduwe Trudi toegang tot diens persoonlijke archief. Ze inventariseerde dat archief en sprak voor haar onderzoek ruim honderd mensen. Tot het bronnenmateriaal behoren brieven, dagboeken, ongepubliceerde manuscripten en psychologische geschriften van Arion
