De watakeli is een robuuste en ecologisch veelzijdige schaduwboom voor Curaçao - deel 7
WILLEMSTAD - De watakeli is misschien niet de grootste boom van Curaçao, maar speelt volgens Paul Stokkermans een opvallend belangrijke rol in de natuur van het eiland. In dit zevende deel van zijn serie over schaduwbomen beschrijft hij de inheemse boomsoort als een sterke en droogtebestendige schaduwgever die niet alleen voor verkoeling zorgt, maar ook voedsel en leefruimte biedt aan vogels, vleermuizen, bijen en vlinders. Daarmee is de watakeli volgens hem een waardevolle boom voor zowel de stedelijke omgeving als het herstel van de lokale biodiversiteit.
Door | Paul Stokkermans
In het vorige artikel ben ik ingegaan op de wayaká, een altijd groene boom, met een dichte kroon, een penwortel, en toepassingen in de scheepsbouw. In dit artikel komt een schaduwboom aan de orde die behalve als belangrijke schaduwboom ook een belangrijke ecologische rol heeft.
De watakeli
De watakeli (Bourreria succulenta) is een inheemse boom die goed aangepast is aan de droge omstandigheden van Curaçao. Het is een middelgrote boom die doorgaans een hoogte bereikt van vijf tot acht meter. De kroon is licht onregelmatig van vorm, wat de boom een natuurlijke en enigszins grillige uitstraling geeft. De stam is meestal niet perfect recht en de schors heeft een grijsbruine kleur.
De bladeren zijn relatief klein, vaak glanzend, ovaal en leerachtig, met een frisse groene kleur. Leerachtige bladeren zijn een aanpassing om waterverlies te beperken. We hebben in een van de vorige artikelen gezien dat de zeedruif ook leerachtige bladeren heeft. Leerachtige bladeren slaan echter geen water op zoals cactussen.
Leerachtige bladeren geven de boom wel meer controle over de verdamping. Bij een tekort aan water wordt de verdamping gereduceerd. Hierdoor kunnen bomen met leerachtige bladeren overleven onder droge omstandigheden. Bij voldoende water is de verdamping echter weer normaal. Een ander voorbeeld van een inheemse schadumboom met leerachtige bladeren is de Mangel blanku (Conocarpus erectus) die in het Engels buttonwood wordt genoemd.
De watakeli bloeit met kleine, witte bloemen die subtiel zijn maar wel een aangename uitstraling hebben. Deze bloemen worden gevolgd door decoratieve oranje vruchten, met een diameter van ruim een centimeter. De boom groeit langzaam tot matig snel en ontwikkelt zich tot een sterke en weerbare soort die goed bestand is tegen de omstandigheden op het eiland.
De Watakeli is in feite een taaie, droogtebestendige inheemse Caribische boom die een buitenproportionele belangrijke ecologische rol speelt. Hij is niet opvallend van formaat, maar uiterst belangrijk. De pulp van de vruchten van de watakeli is zacht en sappig.
De vruchten zijn een belangrijke voedingsbron voor vogels, zoals bijvoorbeeld de blauwduif (Patagioenas squamosa) en waarschijnlijk ook voor vruchtetende vleermuizen. Vruchtetende vleermuizen houden namelijk van zachte en sappige vruchten.
De blauwduif, in het Papiaments blouduif geheten, was overigens voor de jaren ‘90 vrij zeldzaam maar is nu weer te zien op meerdere plaatsen op het eiland. De nectar en stuifmeel van de bloemen van de watakeli zijn verder aantrekkelijk voor verschillende soorten insekten zoals vlinders en bijen. De watakeli overleeft barre eilandomstandigheden en kan daarom een belangrijk rol spelen in het herstellen van beschadigde ecosystemen.
Plantafstand en boomspiegel
Bij het planten van de Watakeli is het belangrijk om rekening te houden met de uiteindelijke breedte van de kroon. Omdat deze zich afhankelijk van de omstandigheden van vier tot zes meter kan ontwikkelen, is een plantafstand van drie tot vijf meter geschikt wanneer men een aaneengesloten bladerdek wil bereiken. Dit maakt de boom bruikbaar voor straten, pleinen en schoolomgevingen waar schaduw gewenst is.
De afstand tot gebouwen kan relatief beperkt blijven, meestal rond de drie tot vier meter. De wortels zijn over het algemeen niet agressief en veroorzaken zelden schade aan bestrating of funderingen.
Wel is het belangrijk om een voldoende ruime boomspiegel aan te houden, bij voorkeur even groot als de kroondoorsnede maar wanneer dat in de stedelijke omgeving niet mogelijk is, zo groot als mogelijk is. Regenwater kan zo goed infiltreren en de boom kan zich zo gezond ontwikkelen, ook in een stedelijke omgeving.
Waarom geschikt als schaduwboom
De Watakeli is een geschikte schaduwboom voor Curaçao doordat hij een redelijk dichte kroon vormt die het zonlicht effectief filtert. De schaduw is niet volledig gesloten, maar wel aangenaam en verkoelend, vooral op plekken waar volledige beschaduwing niet noodzakelijk is.
Een belangrijk voordeel is dat de boom goed bestand is tegen droogte, wind en arme bodems. Hierdoor kan hij worden toegepast in uiteenlopende stedelijke situaties, van woonwijken tot schoolpleinen. Zijn aanpassingsvermogen maakt hem tot een betrouwbare keuze in een klimaat waar water schaars is en de zon intens.
Hoewel de boom niet extreem groot wordt, levert hij juist in middelgrote ruimtes een belangrijke bijdrage aan het verbeteren van het microklimaat. Door schaduw te bieden en warmteopbouw te verminderen, draagt hij bij aan een aangenamere leefomgeving.
Waar moet je op letten
Bij de Watakeli is het belangrijk om rekening te houden met de groeivorm, die wat grillig en minder voorspelbaar kan zijn. Dit betekent dat lichte begeleidingssnoei in de beginfase wenselijk kan zijn om een goede kroonstructuur te ontwikkelen, vooral in stedelijke toepassingen waar ruimte beperkt is.
In de eerste jaren na aanplant heeft de boom regelmatig water nodig om goed te kunnen aanslaan. Zodra hij gevestigd is, wordt hij echter zeer droogtetolerant en vraagt hij weinig extra zorg. De onderhoudsbehoefte is daarom over het algemeen laag. De vruchten kunnen in beperkte mate op de grond vallen, maar veroorzaken zelden overlast. Ook is de kans op takbreuk klein, mede doordat de boom zich goed aanpast aan windrijke omstandigheden.
Overige voordelen
De Watakeli levert een waardevolle bijdrage aan de biodiversiteit op Curaçao. Hierdoor helpt de boom om stedelijke gebieden levendiger en ecologisch rijker te maken. Daarnaast heeft de boom een natuurlijke en authentieke uitstraling die goed past bij het lokale landschap. Als inheemse soort draagt hij bij aan het behoud van de oorspronkelijke flora van het eiland. Dit maakt hem niet alleen functioneel, maar ook belangrijk vanuit ecologisch en landschappelijk perspectief.
Door zijn combinatie van droogtetolerantie, bescheiden formaat en ecologische waarde is de Watakeli een veelzijdige boom die goed inzetbaar is in de stedelijke omgeving van Curaçao. Hij vormt een praktische en duurzame keuze voor wie wil bijdragen aan meer schaduw, verkoeling en biodiversiteit op het eiland.
In dit artikel ben ik ingegaan op de watakeli, een niet al te grote maar ecologisch belangrijke schaduwboom. In het volgende artikel gaat het over de mahok. Dat is een grote en indrukwekkende schaduwboom die veel schaduw kan bieden op bijvoorbeeld schoolpleinen en stadspleinen.
Deel 1 - Stijgende Temperaturen en Kwetsbare Groepen
Deel 2 - Hitte op Curaçao: waarom schaduwbomen beter werken dan airco
Deel 3 - Slim bomen planten: zo maak je de stad echt koeler
Deel 4 - De Watapana: Kampioen schaduw in de passaatwind
Deel 5 - De zeedruif: natuurlijke schaduwmaker langs kust en in de stad
Deel 6 - Wayaká: sterke en altijd groene schaduwboom voor Curaçao
Over de auteur:
Ir. Paul Stokkermans is gepensioneerd landbouwingenieur en ex-directeur van Carmabi en ex-beleidsmedewerker van de toenmalige Dienst Economische Zaken (DEZ) op Curaçao. Momenteel is hij directeur van Scientegia Solutions
