Waarom je bankpas soms gewoon niet werkt, en wie daar beter van wordt

WILLEMSTAD - Steeds meer betalingen verlopen digitaal, maar achter het gemak van tikken met een kaart of telefoon schuilt volgens Edwin “Makambi” Flameling een systeem vol afhankelijkheden, verborgen kosten en technische beperkingen. In onderstaande ingezonden bijdrage beschrijft Flameling hoe consumenten volgens hem steeds afhankelijker worden van banken en internationale betalingsnetwerken, terwijl betrouwbaarheid en keuzevrijheid in de praktijk lang niet altijd vanzelfsprekend zijn.

Door | Edwin “Makambi” Flameling

Het gebruik van ‘plastic geld’ heeft het dagelijks leven onmiskenbaar vereenvoudigd. Waar betalingen vroeger afhankelijk waren van contant geld of het handmatig swipen van kaarten, volstaat tegenwoordig vaak een korte tik tegen een betaalterminal. Voor kleinere bedragen is een pincode doorgaans niet meer vereist en steeds vaker wordt zelfs de fysieke kaart vervangen door een mobiele telefoon. Het betalingsverkeer is sneller, eenvoudiger en ogenschijnlijk efficiënter geworden. Toch gaat achter dit gebruiksgemak een systeem schuil dat minder vanzelfsprekend functioneert dan op het eerste gezicht lijkt.

Binnen dit systeem bestaan verschillende betaalmiddelen, waarvan de debitcard en de creditcard de meest gangbare zijn. Een debitcard is direct gekoppeld aan een betaalrekening, waardoor transacties onmiddellijk worden afgeschreven. De creditcard werkt volgens een ander principe: de bank schiet uitgaven voor die op een later moment worden verrekend. Feitelijk is er sprake van een kredietfaciliteit.

Om te voorkomen dat gebruikers meer besteden dan zij kunnen terugbetalen, hanteren banken kredietlimieten. Deze worden vastgesteld op basis van kredietwaardigheid en kunnen aanzienlijk variëren. Het uitgestelde karakter van betalingen via creditcards brengt echter kosten met zich mee. Indien het openstaande saldo niet tijdig wordt voldaan, kan de rente aanzienlijk oplopen. Hoewel dergelijke rentetarieven in sommige landen aan wettelijke maxima zijn gebonden, ontbreekt die transparantie elders. Het systeem stimuleert daarmee impliciet uitstel van betaling, wat een belangrijke bron van inkomsten vormt voor financiële instellingen.

Naast deze vormen bestaat ook de prepaid creditcard. Hierbij wordt uitsluitend gebruikgemaakt van vooraf gestorte tegoeden, waardoor het risico voor de bank nihil is en de gebruiker volledige controle behoudt over de bestedingslimiet. Opvallend is dat deze variant, ondanks haar eenvoud en transparantie, minder prominent aanwezig is binnen het aanbod van financiële producten.

Internationale spelers

De markt voor betalingsverkeer wordt gedomineerd door een beperkt aantal grote internationale spelers. Relaties tussen gebruikers en dergelijke instellingen kunnen langdurig zijn, maar blijken niet altijd bestendig. Zo komt het voor dat dienstverlening na vele jaren eenzijdig wordt beëindigd, soms zonder duidelijke motivering. In bredere zin kan dit samenhangen met strategische heroriëntaties, waarbij bepaalde regio’s of markten minder prioriteit krijgen. Het Caribisch gebied is zo’n gebied. Loyaliteit lijkt binnen de financiële sector dan ook een relatief begrip.

In internationale context blijkt het systeem bovendien niet altijd even betrouwbaar. Zelfs bij een zorgvuldige voorbereiding, waarbij meerdere betaalmiddelen worden meegenomen, waaronder verschillende debit- en creditcards en contant geld, kunnen zich situaties voordoen waarin geen enkel middel wordt geaccepteerd. Dat een kaart in de ene winkel probleemloos functioneert, maar elders wordt geweigerd, is niet altijd verklaarbaar. De praktische werking van het systeem wijkt daarmee af van het beeld van uniformiteit en betrouwbaarheid dat doorgaans wordt geschetst.

In dergelijke gevallen resteren vaak omslachtige oplossingen. Zo kan het voorkomen dat een alternatieve kaart, bijvoorbeeld een prepaidvariant, alsnog uitkomst biedt, mits deze eerst wordt opgewaardeerd. Dit vereist dan weer toegang tot digitale middelen, zoals internetverbindingen, en aanvullende handelingen. Het geheel staat op gespannen voet met het idee van een naadloos functionerend digitaal betalingssysteem.

De noodzaak om over meerdere betaalopties te beschikken wordt hiermee evident. Exclusief vertrouwen op één betaalmiddel kan ertoe leiden dat betalingen niet kunnen worden verricht, met alle praktische gevolgen van dien.

Lokaal niveau

Ook op lokaal niveau vertoont het systeem inconsistenties. Hoewel er lokaal een netwerk bestaat dat realtime betalingen tussen banken mogelijk maakt, blijkt in de praktijk dat compatibiliteit tussen verschillende terminals en kaarten niet altijd gegarandeerd is. Het kan voorkomen dat een kaart uitsluitend functioneert bij specifieke terminals, bijvoorbeeld die van de eigen bank. Indien een winkel dergelijke terminals niet aanbiedt, resteert vaak slechts de mogelijkheid van contante betaling. Dit staat haaks op het streven naar een grotendeels cashloze samenleving, die juist wordt gepresenteerd als efficiënter en veiliger.

Het gebruik van contant geld brengt op zijn beurt nieuwe afhankelijkheden met zich mee. Geldautomaten verschillen onderling in functionaliteit en voorwaarden. Sommige verstrekken uitsluitend grote coupures, wat onpraktisch kan zijn voor alledaagse uitgaven, terwijl andere automaten kleinere biljetten aanbieden tegen hogere transactiekosten. De keuzevrijheid voor de gebruiker blijkt in dat opzicht beperkt.

Kosten

Daarnaast spelen kosten een significante rol binnen het betalingsverkeer. Transactiekosten, valutakosten en overige toeslagen kunnen aanzienlijk oplopen. Dit geldt met name bij minder gangbare betaalmiddelen, zoals buitenlandse bankcheques. Waar de ene bank dergelijke transacties weigert, is een andere bereid deze te verwerken tegen substantiële kosten. In situaties waarin alternatieven ontbreken, resteert weinig onderhandelingsruimte.

De voortdurende hoge winstgevendheid van banken roept in dat licht vragen op over de herkomst van deze opbrengsten. Naast efficiëntieverbeteringen en digitalisering, die vaak gepaard gaan met personeelsreductie, vormen juist de vele kostenposten voor gebruikers een belangrijke inkomstenbron. Het optellen van kleine bedragen per transactie resulteert uiteindelijk in aanzienlijke winsten. Ook de mismatch tussen rente bij lenen en bij sparen speelt daarbij een belangrijke rol.

Daarmee ontstaat een paradoxale situatie: hoewel het systeem is ingericht rond het beheren en faciliteren van persoonlijk vermogen, vloeit een substantieel deel van de opbrengsten naar de instellingen die het systeem beheren en niet naar de eigenaren van dat vermogen. Het geboden gemak, met al zijn gebreken in de praktijk, blijkt zelden kosteloos, en binnen het moderne betalingsverkeer geldt dat des te meer.