Mangroven Curaçao onder druk door bouw en vervuiling

WILLEMSTAD - De mangroven van Curaçao vormen een van de meest waardevolle én kwetsbare ecosystemen van het eiland. Hoewel hun belang voor kustbescherming, biodiversiteit en waterkwaliteit onomstreden is, staan deze natuurlijke schilden onder toenemende druk. In dit zevende deel van de reeks gaat Paul Stokkermans in op de belangrijkste bedreigingen voor het mangrove-ecosysteem — van bouwactiviteiten en vervuiling tot klimaatverandering — en laat hij zien waarom gebrek aan bescherming kan leiden tot onherstelbaar verlies.

door | Paul Stokkermans

In vorige artikel zijn we ingegaan op het belang van de mangroven. We hebben gezien dat de mangroven een heel belangrijke rol spelen in de bescherming van land en zee. Je zou dan ook denken dat de mangroven daarom worden beschermd en dat mangroven grootschalig worden aangeplant.

Maar niets is minder waar! De mangroven zijn onderhevig aan vele bedreigingen. Dit is het onderwerp van dit artikel. In het onderstaande komen de bedreigingen puntsgewijs aan de orde.

Aanleg van infrastructuur

Mangroven worden vaak gekapt ten behoeve van de aanleg van infrastructuur. Vaak betreft dit de aanleg van steigers door particulieren ten behoeve van de aanleg van hun eigen boot of de aanleg van een jachthaven getuige de discussie die op dit moment wordt gevoerd over de aanleg van de jachthaven in de lagune bij de Koredor.

Ook door de bouw van huizen en hotels verdwijnen mangroves. De aanleg van infrastructuur verder landinwaarts zoals bijvoorbeeld de aanleg van wegen kan ook waterlopen van richting doen veranderen. Dit kan leiden tot een te grote aanvoer, of een te kleine aanvoer, van zoet water in een mangrovegebied met als gevolg een daling van het zoutgehalte of een stijging van het zoutgehalte. Ook kan dit leiden tot de aanvoer van meer of juist minder sediment.

Bij meer sediment kunnen zaailingen worden bedolven en bij minder sediment kunnen de mangroven niet meegroeien met de stijging van de zeespiegel. Dit alles heeft een negatieve impact op de groei van de mangroven.

Te simplistische ideeën over compensatiemechanismen voor mangrovekap

Bij mangrovekap wordt soms gezegd dat men dan elders wel mangroven zal planten ter compensatie van de mangroven die zijn weggehaald. Maar zo werkt dat dus niet! Je kan niet zeggen dat je het weghalen van 100 mangroven op een bepaalde plek compenseert door op een andere plaats op het eiland 100 mangroven te planten.

Het positieve effect van mangroven is namelijk grotendeels plaatsgebonden. Als je op een bepaalde plaats mangroven kapt dan zal bijvoorbeeld op die plaats het koraalrif voor die plaats daaronder lijden, dan zal de broedkamerfunctie ter plekke verminderen en dan zal de bescherming van de kust op die locatie achteruitgaan.

Dan kan je nog zoveel mangroven op een andere locatie planten, maar op de plaats waar je de mangroven hebt verwijderd zal je negatieve effecten ondervinden.

Ontbreken van wettelijke bescherming

Mangroven op Curaçao zijn niet wettelijk beschermd. Dit is heel vreemd gezien de vele voordelen die mangroven hebben voor het eiland. Als er voor grote projecten een milieueffectrapportage (MER) wordt uitgevoerd, kan dit ook bescherming bieden voor mangroven.

Maar Curaçao heeft ook geen wettelijke verplichting voor een MER. Een MER zou wettelijk verplicht dienen te zijn wanneer sprake is van een grote ontwikkeling zoals in veel andere landen het geval. Een MER brengt op een gebalanceerde wijze de maatschappelijke opbrengsten en kosten van een ontwikkeling in kaart. Als mangroven zouden worden gekapt dan zouden de maatschappelijke kosten daarvan ook worden meegewogen. Nu gebeurt dit dus niet!

Het cumulatieve effect

Wat gebeurt als bijvoorbeeld bij bouwactiviteiten enkele mangroven worden gekapt en een belanghebbende naar de rechter stapt. De rechter zal dan een belangenafweging maken waarbij het niet ondenkbaar is dat de rechter zal stellen dat het verwijderen van slechts enkele mangroven ten behoeve van de bouwactiviteiten niet zoveel uitmaakt.

De rechter kan stellen dat nog genoeg mangroven op het eiland overblijven. De rechter kijkt in dit geval alleen naar de casus die hem of haar is voorgelegd. Wat dan over het hoofd wordt gezien is het zogenaamde cumulatieve effect. Op Curaçao wordt namelijk momenteel zoveel gebouwd dat aan de lopende band bij veel bouwactiviteiten natuur wordt vernietigd.

Bij elke bouwactiviteit individueel gezien is de omvang van de vernietigde natuur misschien niet zo groot. Maar als je alles bij elkaar gaat optellen dan neemt de omvang van de vernietigde natuur heel snel toe. En op deze sluipende wijze verdwijnt uiteindelijk het grootste deel van de natuur, en in dit geval het grootste deel van de mangroven.

Beleidsmakers, en ook rechters, dienen dan ook expliciet rekening te houden met dit cumulatieve effect. Helaas gebeurt dit vaak niet. Wettelijke bescherming van de mangroven, en de natuur in zijn algemeenheid, zoals in het vorige punt omschreven, is daarom heel belangrijk.

Stijgende zeespiegel

Mangroven leven in ondiep kustwater.  Ze hebben daarom luchtwortels die uitsteken boven het water om te kunnen ademhalen. In de vorige artikelen hebben we gezien dat bijvoorbeeld de zwarte mangrove ademhaalt met de pneumatoforen die als een soort snorkel boven het water uitsteken.

Maar als het water te hoog komt, kunnen de luchtwortels lang of permanent onder water komen te staan waardoor de mangrovebomen niet genoeg, of geen zuurstof krijgen en afsterven. In theorie zouden mangroven zich kunnen verplaatsen naar hoger gelegen land.

Maar vaak wordt dit land gebruikt voor stedenbouw, landbouw of infrastructuur, waardoor mangroves “klem komen te zitten” tussen stijgend water en menselijke barrières. Dit wordt ook wel de coastal squeeze genoemd. Een hogere zeespiegel zorgt ook voor zouter water verder landinwaarts. Sommige soorten mangroven en jonge planten zijn gevoelig voor te zout water, waardoor ze minder goed kunnen groeien of overleven.

Hogere luchttemperaturen

Door onder meer de verbranding van fossiele brandstoffen is de aarde aan het opwarmen. De luchttemperaturen stijgen! Hoewel mangroven tropische planten zijn en dus relatief goed bestand zijn tegen warmte, kunnen extreme, en aanhoudende, temperatuurstijgingen negatieve gevolgen hebben voor hun groei, voortplanting en overleving.

Te hoge temperaturen kunnen de fotosynthese-efficiëntie van mangroven verminderen, vooral als het gecombineerd wordt met droogte- of zoutstress. Hogere temperaturen kunnen de timing en succes van zaadproductie beïnvloeden, wat gevolgen heeft voor natuurlijke regeneratie. Hogere temperaturen kunnen de verspreiding van insectenplagen en pathogenen bevorderen. Hitte zorgt voor meer verdamping. Meer verdamping leidt tot zoutere bodems en zoutere bodems leiden tot meer zoutstress voor planten.

Verlies van vegetatie achter mangrovegebieden

Als je de vegetatie achter een mangrovegebied verwijderd dan zal meer sediment in het mangrovegebied terecht komen. Zaailingen kunnen dan worden bedolven. Ook kunnen natuurlijke kanalen tussen de mangroven dichtslibben. Dit is bijvoorbeeld het geval bij Lac op Bonaire.

De natuurlijke kanalen in het mangrovegebied bij Lac zijn dichtgeslibd door overontwikkeling en begrazing van de vegetatie achter het mangrovegebied. De lokale stichting “Mangrove Maniacs” heeft zich als taak gesteld deze kanalen weer open te maken.

Vervuiling

Bepaalde vervuilende stoffen zijn schadelijk voor mangroven. Mangrove-ecosystemen zijn gevoelig en kwetsbaar voor verschillende vormen van vervuiling, die hun gezondheid en voortbestaan ernstig kunnen bedreigen. Olie bedekt wortels en bladeren, waardoor gasuitwisseling wordt geblokkeerd. Dit leidt tot zuurstoftekort in de wortelzone en verstikking van de bomen.

Zware metalen (zoals kwik, lood, cadmium, koper worden opgenomen door de wortels en kunnen giftig zijn voor plantenweefsel. Pesticiden en herbiciden (vaak via landbouwafstroming) kunnen direct giftig zijn voor mangroveplanten. Overmatige voedingsstoffen (meststoffen, rioolwater) leiden tot algengroei en daardoor zuurstoftekort in de bodem. Microplastics kunnen mangroven op verschillende directe en indirecte manieren aantasten.

Hoewel het onderzoek naar microplastics in mangrove-ecosystemen nog relatief nieuw is, wijzen recente studies op meervoudige risico’s voor zowel de planten als het leven in de bodem en het water. Microplastics kunnen drager zijn van giftige stoffen. Ze kunnen zich ook ophopen rond pneumatoforen (luchtwortels van zwarte mangrove) en de ademhaling belemmeren.

In dit artikel hebben we een overzicht gegeven van de bedreigingen van de mangroven. En dat zijn er heel wat! In het volgende artikel - deel 8 - gaan we in op wat kan worden gedaan om de al aanwezige mangroven te beschermen en wat kan worden gedaan om nieuwe mangroven aan te planten.

Over de auteur:

Ir. Paul Stokkermans is gepensioneerd landbouwingenieur en ex-directeur van Carmabi en ex-beleidsmedewerker van de toenmalige Dienst Economische Zaken (DEZ) op Curaçao. Momenteel is hij directeur van Scientegia Solutions