Met een nieuwe serie artikelen richt Paul Stokkermans de aandacht op een bedreiging van Curaçao’s natuur die vaak veel minder zichtbaar is dan bebouwing en wegenbouw: invasieve soorten. Planten en dieren van buitenaf kunnen zich ongemerkt verspreiden en zo het natuurlijke evenwicht op het eiland verstoren. In deze reeks onderzoekt Stokkermans welke soorten op Curaçao problemen veroorzaken, hoe ze hier terechtkwamen, welke schade ze aanrichten en wat er nog kan worden gedaan om verdere verspreiding tegen te gaan.
Door | Paul Stokkermans
Wie over Curaçao rijdt, ziet hoe het eiland verandert. Waar vroeger mondi lag, verschijnen woningen, resorts, wegen en andere nieuwe ontwikkelingen. Het landschap verandert zichtbaar en daarmee verdwijnt ook een deel van de natuur. Iedereen kan zien wanneer een heuvel wordt afgegraven of een stuk mondi plaatsmaakt voor bebouwing.
Veel minder zichtbaar is wat zich afspeelt in de natuur die nog overeind staat. Een natuurgebied kan er op het eerste gezicht gezond uitzien, terwijl de oorspronkelijke planten en dieren langzaam verdwijnen. Niet doordat er wordt gebouwd, maar doordat soorten van buitenaf de natuur binnendringen en het natuurlijke evenwicht verstoren. Soms gaat het om een boom, zoals de neem, die zich steeds verder verspreidt. Soms om een roofvis, zoals de lionfish, die het leven op de koraalriffen ingrijpend kan veranderen.
Dat is de stille bedreiging van Curaçao: invasieve soorten. De natuur van Curaçao staat dus onder druk van twee verschillende bedreigingen. De eerste zien we iedere dag. De tweede ontwikkelt zich vaak ongemerkt, maar kan op de lange termijn minstens zo ingrijpend zijn. Om te begrijpen waarom, moeten we eerst stilstaan bij de vraag waarom de natuur van Curaçao eigenlijk zo waardevol is.
Het natuurlijke kapitaal van Curaçao
De natuur wordt vaak gezien als iets moois om van te genieten. Dat is zij ook. De ruige noordkust, de mondi, de karakteristieke bomen, de mangroven, de zoutpannen en de kleurrijke koraalriffen bepalen het gezicht van Curaçao. Maar de natuur is veel meer dan een fraai decor. Zij vormt het natuurlijke kapitaal van het eiland.
Net zoals financieel kapitaal rendement oplevert, levert de natuur dagelijks diensten waar iedereen van profiteert. Meestal gebeurt dat ongemerkt. Koraalriffen breken de kracht van golven voordat deze de kust bereiken. Mangroven en zeegrasvelden vormen kraamkamers voor vissen en andere zeedieren. De begroeiing in de mondi houdt de bodem vast tijdens hevige regenbuien en helpt voorkomen dat grote hoeveelheden aarde in zee terechtkomen.
Zonder deze natuurlijke processen zou Curaçao kwetsbaarder zijn voor erosie, zou de waterkwaliteit verder onder druk komen te staan en zouden de kosten voor kustbescherming en natuurherstel hoger uitvallen. De natuur werkt dag en nacht, zonder daarvoor een rekening te sturen.
Een netwerk van planten en dieren
De waarde van de natuur zit niet alleen in de landschappen, maar vooral in de relaties tussen planten, dieren en hun leefomgeving. Iedere soort vervult een rol. Bloeiende planten leveren nectar aan insecten. Insecten bestuiven bloemen, waardoor planten zich kunnen voortplanten. Vogels en vleermuizen verspreiden zaden over het landschap. Reptielen en roofvogels helpen populaties van kleinere dieren in evenwicht te houden. Samen vormen zij een ingewikkeld netwerk dat zich gedurende lange tijd heeft ontwikkeld. Juist op een eiland als Curaçao is dat netwerk kwetsbaar. Veel soorten hebben zich aangepast aan de droge omstandigheden en leefden lange tijd zonder bepaalde roofdieren of concurrenten.
Wanneer één schakel uit het netwerk verdwijnt, blijven de gevolgen zelden beperkt tot die ene soort. Het verdwijnen van een plant kan leiden tot minder insecten. Vogels kunnen daardoor voedsel verliezen, terwijl zaden minder goed worden verspreid. Een ogenschijnlijk kleine verandering kan zo gevolgen hebben voor een heel ecosysteem.
Van natuur profiteert iedereen
De natuur is niet alleen belangrijk voor planten en dieren. Ook de economie van Curaçao is er nauw mee verbonden. Het toerisme is daarvan het duidelijkste voorbeeld. Bezoekers komen naar het eiland vanwege de stranden, het heldere water, de onderwaterwereld, de natuurparken en de bijzondere landschappen. De aantrekkingskracht van Curaçao wordt niet alleen bepaald door hotels, winkels en restaurants, maar juist door de combinatie van cultuur en natuur.
Ook de visserij is afhankelijk van gezonde ecosystemen. Veel vissoorten brengen een deel van hun leven door tussen mangroven of zeegrasvelden voordat zij naar de riffen trekken. Wanneer deze leefgebieden verdwijnen of achteruitgaan, kan dat gevolgen hebben voor de visstand.
Daarnaast speelt natuur een belangrijke rol voor inwoners zelf. Wandelen, duiken, mountainbiken, vogels kijken of simpelweg genieten van de rust in de mondi draagt bij aan gezondheid en welzijn. De natuur biedt ruimte voor ontspanning en vormt een tegenwicht voor een steeds verder bebouwde omgeving.
Onderdeel van de identiteit
De natuur heeft bovendien een culturele waarde die zich moeilijk in geld laat uitdrukken. De mondi, de kadushi, de watapana, de lora, de ruige noordkust en de beschutte baaien horen bij Curaçao zoals de Handelskade en de Pontjesbrug dat doen. Zij maken deel uit van de identiteit van het eiland. Het zijn beelden, geluiden en landschappen waarmee inwoners herinneringen en een gevoel van thuis verbinden.
Wanneer de oorspronkelijke natuur verdwijnt, verliest Curaçao daarom niet alleen planten en dieren. Het eiland verliest ook een deel van zijn eigen karakter. Een groen landschap is bovendien niet automatisch een natuurlijk landschap. Wanneer oorspronkelijke soorten worden vervangen door enkele dominante uitheemse soorten, kan het gebied er nog groen uitzien terwijl de biodiversiteit sterk is afgenomen.
Wat zijn invasieve soorten?
Invasieve soorten zijn planten, dieren of andere organismen die buiten hun oorspronkelijke verspreidingsgebied terechtkomen, zich weten te vestigen en vervolgens schade veroorzaken aan natuur, economie of gezondheid. Niet iedere uitheemse soort is automatisch invasief. Veel ingevoerde planten en dieren veroorzaken weinig problemen. In tuinen van huizen in de stad zijn vaak veel uitheemse soorten te zien die geen schade aan de natuur veroorzaken. Pas wanneer een soort zich snel verspreidt, nauwelijks natuurlijke vijanden heeft, inheemse soorten verdringt of opeet, ziekten verspreidt of een ecosysteem verandert, spreken we van een invasieve soort. Een invasieve soort is dus per definitie schadelijk!
De neem en de lionfish laten zien hoe verschillend invasieve soorten kunnen zijn. De ene groeit op het land, de andere leeft in zee. De ene wordt door veel mensen als een gewone boom gezien, de andere is onder duikers en vissers inmiddels bekend. Toch kunnen beide de samenstelling en werking van hun omgeving veranderen.
Waarom eilanden extra kwetsbaar zijn
Eilanden behoren wereldwijd tot de gebieden die het meest kwetsbaar zijn voor invasieve soorten. Omdat de natuur zich er in relatieve afzondering heeft ontwikkeld, zijn veel inheemse soorten niet aangepast aan nieuwe concurrenten, roofdieren of ziekteverwekkers. Bovendien is er weinig ruimte om uit te wijken. Wanneer een invasieve soort zich eenmaal over Curaçao verspreidt, kan een kwetsbare inheemse soort niet eenvoudig naar een ander gebied verhuizen.
De schade blijft vaak lang onzichtbaar. Er staat nog vegetatie, maar niet meer dezelfde vegetatie. Er vliegen nog vogels, maar misschien minder soorten. Onder water kan een rif er nog kleurrijk uitzien, terwijl de samenstelling van het ecosysteem al verandert. Pas wanneer een vertrouwde soort zeldzaam is geworden of een invasieve soort overal voorkomt, wordt duidelijk hoeveel er verloren is gegaan. Op dat moment is bestrijding meestal moeilijker en duurder dan wanneer vroeg was ingegrepen.
Kennis als eerste stap
Het bestrijden van invasieve soorten begint niet met vallen of bestrijdingsmiddelen, maar met kennis. Wie niet weet welke soorten schadelijk zijn en waarom, zal de achteruitgang van de natuur vaak niet eens opmerken. De verspreiding van de neem op het land en de aanwezigheid van de lionfish in de Caribische Zee laten zien hoe één soort invloed kan hebben op een heel ecosysteem. Juist daarom zijn herkenning, preventie en vroeg ingrijpen zo belangrijk.
Dat vraagt om controle op de invoer van planten, dieren en goederen, snelle melding van nieuwe soorten, zorgvuldig natuurbeheer en duidelijke keuzes in de ruimtelijke ordening. Het vraagt ook om het besef dat een gebied dat nog groen is, niet noodzakelijk ecologisch gezond is.
Begin van een reeks
Dit artikel vormt het begin van een reeks over invasieve soorten op Curaçao. In de volgende artikelen staat telkens één soort centraal. Hoe is deze soort op het eiland terechtgekomen? Waarom kan zij zich hier zo goed verspreiden? Welke schade veroorzaakt zij aan natuur, economie of leefomgeving? En wat kunnen overheid, natuurorganisaties, bedrijven en inwoners doen? Sommige soorten zijn klein en nauwelijks zichtbaar. Andere, zoals de neem en de lionfish, zijn bij veel inwoners bekend. Ze hebben met elkaar gemeen dat zij de oorspronkelijke natuur van Curaçao kunnen veranderen.
De inzet van deze reeks is daarom groter dan het bestrijden van enkele ongewenste planten of dieren. Het gaat om het behouden van de waarde van Curaçao’s natuur: als leefgebied, kustbescherming, economische basis, plek voor ontspanning en onderdeel van de identiteit van het eiland. De zichtbare bedreiging van bebouwing herkennen we direct. De stille bedreiging van invasieve soorten vraagt dat we beter leren kijken, voordat een landschap dat nog groen lijkt, zijn oorspronkelijke natuur voorgoed heeft verloren.
Over de auteur:
Ir. Paul Stokkermans is gepensioneerd landbouwingenieur en ex-directeur van Carmabi en ex-beleidsmedewerker van de toenmalige Dienst Economische Zaken (DEZ) op Curaçao. Momenteel is hij directeur van Scientegia Solutions
