WILLEMSTAD – Dominee Jan Jonkman is op 89-jarige leeftijd overleden. Met zijn dood verliest Curaçao een predikant die zijn geloof nooit beperkte tot de muren van de kerk. ‘Domi Jan’ stond meer dan zestig jaar in dienst van kerk en samenleving op Curaçao en Bonaire, werkte jarenlang in de jeugdzorg en bleef zich tot op hoge leeftijd uitspreken over wat hij rechtvaardig en onrechtvaardig vond. Voor mij was hij ook een vriend, met wie ik een bijzondere verbondenheid voelde.
door | Dick Drayer
De familie maakte zijn overlijden bekend met woorden uit de tweede brief van Paulus aan Timoteüs: I have fought the good fight, I have finished the race, I have kept the faith. Jan Jonkman werd op 21 mei 1937 geboren en overleed op 10 augustus. Woensdag 19 augustus wordt afscheid van hem genomen in de Ebenezer Church aan de Oranjestraat. Daarna wordt hij begraven op de protestantse begraafplaats aan de Roodeweg.
Wie alleen naar zijn jaren als predikant kijkt, doet Jonkman tekort. Kerk, maatschappij en de zorg voor mensen waren in zijn leven nauwelijks van elkaar te scheiden.
Hij studeerde theologie in Marburg en werd in 1962 tot predikant geordend. Na een korte periode bij een doopsgezinde gemeente in Neuwied am Rhein in Duitsland vertrok hij naar de Antillen. Op 27 september 1964 werd hij predikant op Bonaire. Dat hij kort daarvoor nog uit Europa was gekomen, weerhield hem er niet van zijn intredepreek in Rincon meteen in het Papiaments te houden.
Naar Curaçao
Acht jaar later, in 1972, kwam hij naar Curaçao. Hij werd predikant van de Verenigde Protestantse Gemeente en stond zes jaar in de Fortkerk. In die periode raakte hij betrokken bij jeugdcentrum De Oleander en richtte hij de bejaardensociëteit De Cocolishi op. De Oleander was geen kerkelijk project op afstand, maar jeugdwerk midden tussen wijken als Wishi, Charo, Sint Helena en Mundo Nobo. Jonkman bleef er ook later nauw mee verbonden.
In 1978 maakte hij een opmerkelijke overstap. Hij verliet het gewone gemeentewerk en ging de justitiële jeugdzorg in. In 1983 richtte hij de Stichting Gezinsvoogdij op, werkzaam op Curaçao, Bonaire en Sint Maarten. Tien jaar was hij directeur. Ook na zijn pensionering in 1996 bleef hij tot 2001 in de jeugdzorg actief. Een Amigoe-bericht uit 1995 noemt hem daarnaast voorzitter van de Gezinsvoogdij-instelling Curaçao.
Maar helemaal afscheid nemen van de kansel lukte hem evenmin. In 2002 keerde hij terug naar Bonaire, ditmaal opnieuw als predikant van de Protestantse Gemeente. Daar bleef hij tot 2010. Daarna woonde hij weer op Curaçao en bleef hij als emeritus regelmatig voorgaan.
Nog in augustus 2024, inmiddels 87 jaar oud, stond hij in een volle Fortkerk bij het afscheid van dominee Jacob Kikkert. Domi Jan kreeg de aanwezigen mee in het danklied They’ll know that we are Christians by our love. Het was kenmerkend: geloof moest bij hem uiteindelijk zichtbaar worden in wat mensen voor elkaar betekenen.
Papiaments
Dat Jonkman zich de eilanden eigen had gemaakt, bleek ook uit zijn verhouding met het Papiaments. Samen met zijn vrouw stelde hij een Papiamentstalig dienstboek samen waarvan de VPG jarenlang gebruikmaakte. Het paste bij iemand die niet alleen als Nederlandse predikant op Curaçao en Bonaire wilde werken, maar binnen de samenleving waarvan hij onderdeel was geworden.
Hij bleef ook schrijven. Met dominee Hans Végh publiceerde hij onder meer Het schaakspel om de mens. Job. In 2016 bood hij gouverneur Lucille George-Wout zijn boek De Kerk – aanhaken of loskoppelen aan.
De titel van dat laatste boek zegt iets over de vraag die hem bleef bezighouden: wat heeft een kerk aan de samenleving wanneer zij zich van die samenleving losmaakt?
Jonkman kon daar scherp in zijn. In 2015 verweet hij in een ingezonden bijdrage de Raad van Kerken dat die onvoldoende duidelijk positie koos tegenover corruptie en onrecht. Hij vond het optreden van de kerken „vlees noch vis”. Geloof draaide voor hem om rechtvaardigheid, waarheid, verzoening en vrede, schreef hij. Een kerk moest volgens hem daarom ook de moed hebben haar nek uit te steken voor een rechtvaardige zaak.
Dat kritische element was ook een van de dingen waarin wij elkaar vonden.
‘We gaan door’
Jan kende mijn eigen achtergrond en wist waar mijn kritische manier van kijken mede vandaan kwam. Op Facebook schreef hij mij eens:
“Thanks Dick, ik apprecieer de vriendschap en herken de geestelijke normen en waarden in je uitingen en opstelling. Je kritische waarnemingen is een keerzijde van het vroeger zo fundamentalistische christelijk gereformeerd zijn. Je hebt het goede behouden. We gaan door.”
Het was typisch Jan: rechtstreeks, een beetje eigenzinnig geformuleerd, geestelijk zonder zweverig te worden en altijd op zoek naar wat mensen met elkaar verbond.
Op een verjaardag schreef hij opnieuw. Ditmaal deels in het Papiaments. Maar één Nederlandse zin uit dat bericht is mij vooral bijgebleven:
“Wij zijn een beweging van bewogen mensen met onze wereld.”
Ik denk dat daarin Domi Jan zelf zit.
Een predikant was voor hem kennelijk niet iemand die vanaf een kansel vertelde hoe andere mensen moesten leven. Geloof betekende bewogen zijn met de wereld waarin je stond. Daarom de jeugdzorg. Daarom De Oleander. Daarom het Papiaments. Daarom zijn bemoeienis met maatschappelijke kwesties. En daarom ook zijn irritatie wanneer de kerk volgens hem zweeg waar zij juist haar stem moest laten horen.
We waren het niet noodzakelijk over alles eens. Dat hoefde ook niet. Zijn waardering zat juist in het gesprek, in kritisch blijven kijken en in de overtuiging dat normen en waarden pas betekenis krijgen wanneer je ze toepast op de wereld om je heen.
Domi Jan heeft dat lang kunnen blijven doen. Van zijn eerste Papiamentstalige preek in Rincon in 1964 tot zijn aanwezigheid in de Fortkerk zestig jaar later liep een uitzonderlijk lange lijn door het kerkelijke en maatschappelijke leven van de eilanden.
Nu is die stem er niet meer.
Maar zijn eigen woorden blijven voor mij een passende herinnering:
“Wij zijn een beweging van bewogen mensen met onze wereld.”
En daarachter, zoals Jan het zelf schreef:
“We gaan door.”
