WILLEMSTAD - Gouden tapijten van zeewier overspoelen ieder jaar de baaien van Curaçao. Deze sargassummassa’s belasten het milieu en zorgen voor overlast onder de lokale bevolking. Hoe kan het eiland deze recordopmars een halt toeroepen? ‘We lopen ieder jaar achter de feiten aan.’
door | Thomas Bruggeman
‘Daar is het vorig jaar misgegaan.’ Ard Vreugdenhil wijst naar een metersbrede dam van samengeperst sargassum, zand en plastic die dwars door de baai van Boka Ascension loopt. Terwijl de wind opnieuw goudbruine plakkaten naar binnen blaast, legt hij uit hoe een verkeerde opruimaanpak het gebied heeft veranderd.
Als veldcoördinator van de Sea Turtle Conservation Curaçao komt hij hier dagelijks om zeeschildpadden te bevrijden uit het aangespoelde wier. Volgens hem is door het ophopen van sargassum een groot deel van de baai verzand geraakt. ‘Daarmee zijn we ongeveer een derde van de opslagcapaciteit kwijtgeraakt’, vertelt hij.
Op is op
Het Ministerie van Gezondheid, Milieu en Natuur is verantwoordelijk voor het verwijderen van sargassum. Het ministerie schakelt via aanbestedingstrajecten bedrijven in om de baaien weer schoon te krijgen. Vorig jaar zijn de werkzaamheden niet afgerond, omdat het beschikbare budget vroegtijdig opraakte. ‘Als het geld op is, kunnen we niet zomaar ergens anders extra geld vandaan halen’, vertelt Javier Diaz, natuurspecialist bij het ministerie.
Verder vergt het opstellen van beleid de nodige tijd. Dat frustreert mensen zoals Vreugdenhil. Zijn reddingsoperaties voor schildpadden zijn dit jaar alweer in volle gang. ‘We lopen ieder jaar achter de feiten aan’, vertelt hij. ‘Het probleem speelt al heel lang en is er nog steeds geen preventieve oplossing.’
Taskforce
Sinds september probeert een speciale sargassum-taskforce daar verandering in te brengen. Overheidsdiensten, wetenschappers en natuurorganisaties werken samen aan een tweesporenaanpak: dweilen en de kraan dichtdraaien. De baaien opruimen wanneer het wier zich ophoopt en voorkomen dat het elk jaar opnieuw misgaat.
Voor dit jaar zijn de offertes tegen het licht gehouden. ‘De hoop is om binnen enkele weken te beginnen met schoonmaken’, aldus Diaz.
Het is nog onduidelijk of het beschikbare budget voldoende is om al het rottende wier te verwijderen. Een van de agendapunten binnen de werkgroep is dan ook het structureel vrijmaken van geld. ‘Het is niet dat we zomaar geld kunnen losweken; dat moet je een jaar van tevoren op het budget zien te krijgen’, vertelt Diaz. ‘Hebben we drie ton nodig of toch een miljoen? Dat is een discussie die we nu voeren, ook omdat de hoeveelheden sargassum per jaar variëren.’
Booms
Aan de andere kant ligt de echte klus: voorkomen dat het probleem zich blijft herhalen. Een mogelijke ingreep is het afzinken van grote hoeveelheden sargassum naar de bodem van de oceaan, vertelt Linda Amaral-Zettler, hoogleraar Mariene Microbiologie telefonisch vanuit Nederland. ‘We zien dat het zeewier naar de oceaanbodem zinkt, maar wat dat betekent voor de ecosystemen daar weten we niet. Misschien lossen we het ene probleem op en creëren we een ander.’
Een andere oplossing is het plaatsen van zogenoemde meshbooms: drijvende barrières die het wier opvangen voordat het de baai binnenkomt. Het verzamelde sargassum kan vervolgens worden weggepompt of opgeschept. ‘Bij Boka Ascension is dat redelijk goed te doen’, vertelt Manfred van Veghel, CEO van Carmabi. ‘Maar bij Shete Boka is de zee zo ruw dat het maar de vraag is hoe je dat gaat doen. Dus we moeten echt experimenteren om te kijken wat werkt.’
Volgens Diaz wil de overheid binnen vijf maanden een plan hebben om het sargassum beter op te vangen. ‘We onderzoeken verschillende opties, van aanpassingen in het gebied tot de aanschaf van nieuwe apparatuur. Het kan ook zijn dat er tegen die tijd een nieuwe techniek beschikbaar komt die werkt.’
Minder biefstuk?
Maar zelfs dat lost slechts een deel van het probleem op. ‘Dit blijft symptoombestrijding’, zegt Van Veghel. ‘De echte oorzaken liggen veel verder weg.’
Hij wijst naar de ontbossing in het Amazonegebied. Meer landbouw betekent meer voedingsstoffen in rivieren, een hogere uitstoot van broeikasgassen en uiteindelijk meer sargassum in zee. Toch ligt de oorzaak volgens hem ook dichter bij huis. ‘We willen allemaal een biefstuk op de barbecue’, zegt hij. ‘Maar voor dat stukje vlees moet ergens ruimte worden gemaakt.’
Volgens Van Veghel ligt daar ook de kern van het probleem: zolang de vraag van consumenten blijft bestaan, blijft de productie doorgaan. ‘Alles draait om geld en niet om de vraag of de volgende generatie nog kan genieten van deze aarde. Je kunt mensen vragen minder vlees te eten, maar de vraag is of ze bereid zijn die concessie te doen.’
Eastern Caribbean Islands
Juist daarom pleit Van Veghel voor een sterkere regionale aanpak. Volgens hem moeten eilanden niet alleen kennis delen, maar ook gezamenlijk optrekken in het agenderen van problemen. Tegelijkertijd waarschuwt hij voor een concurrentiestrijd tussen eilanden die aanspraak maken op dezelfde internationale fondsen. ‘Het is net als een race tussen farmaceuten: wie als eerste een vaccin op de markt brengt, wordt schathemeltjerijk’, vertelt hij.
Zo werken eilanden in de Eastern Caribbean onder Franse regie al samen naar een oplossing toe. Curaçao valt buiten die regionale samenwerking. ‘Straks hebben zij een oplossing, terwijl wij met de problemen blijven zitten’, aldus Van Veghel.
Diaz ziet ook kansen in een nauwere regionale samenwerking. Door gezamenlijk op te trekken zouden landen mogelijk grotere subsidies kunnen binnenhalen. Op Curaçao blijft het voorlopig bij sporadische kennisuitwisseling met Aruba en Bonaire. ‘Een samenwerking op de lange termijn is nog niet aan de orde’, aldus de natuurspecialist.
Vorig jaar waren Van Veghel en Diaz wel samen bij de United Nations Ocean Conference in Nice om met vakgenoten te praten over de oceaan. In de hoofdstad van de Côte d’Azur kwam ook sargassum ter sprake. ‘Toen heb ik tegen de hoogste vertegenwoordiger vanuit de Nederlandse overheid gezegd dat het goed zou zijn als het vanuit de politiek wordt opgepakt’, vertelt Van Veghel. ‘Als we samen onze schouders eronder zetten, dan kunnen we het verschil maken.’
Die samenwerking begint mondjesmaat concreet te worden. Rijkswaterstaat heeft een model ontwikkeld dat de aanvoer van sargassum beter kan voorspellen. Volgens Diaz is Curaçao nu aan het verkennen of het toegang kan krijgen tot dit systeem. ‘Hiermee zouden we sneller kunnen reageren en de financiële schade kunnen beperken’, aldus de natuurspecialist.
Duurzame oplossingen
Naast de problemen die sargassum veroorzaakt, biedt het wier ook kansen voor duurzame toepassingen. ‘Er zijn duizend-en-een ideeën over wat je met sargassum kunt doen’, vertelt Van Veghel. Veel van die ideeën verwerken slechts een kleine hoeveelheid sargassum, zoals in sieraden of schoenen. ‘Maar met de volumes sargassum die je hebt, moet je een product ontwikkelen dat bruikbaar is.’
Volgens Amaral-Zettler kan sargassum alleen duurzaam worden benut wanneer het binnen 24 uur na aankomst wordt geoogst. ‘De meest effectieve manier is om sargassum al op open zee te verzamelen. Anders beschadig je de kust, koraalriffen en marien leven in de baaien.’
135 miljoen dollar
In andere delen van het Caribisch gebied worden al op grote schaal initiatieven ontwikkeld om sargassum duurzaam te verwerken. De lokale economie van de Mexicaanse staat Quintana Roo wordt ieder jaar hard getroffen door het aanspoelende wier. Door een terugloop aan toeristen verloor de staat bijna 12 procent van het bruto regionaal product. Hotels geven hier jaarlijks ongeveer 135 miljoen dollar uit aan opruimwerkzaamheden.
Daarom krijgen bedrijven die sargassum reduceren tot een duurzaam product belastingvoordelen. Ondertussen werkt een Nederlands bedrijf daar aan een centrum waar een mengsel van sargassum en rioolslib wordt verwerkt tot biogas.
Op Barbados heeft het bedrijf Rum & Sargassum eveneens een manier gevonden om sargassum te verwerken tot biogas. ‘Sargassum kan bijdragen aan lokale energieonafhankelijkheid, het verminderen van uitstoot en het creëren van nieuwe banen in eilandgemeenschappen’, zei de CEO Dr. Legena Henry tijdens de International Workshop Sargassum in Willemstad vorig jaar.
Bonaire
Op buureiland Bonaire hebben wetenschappers van de Wageningen Universiteit en Research Centrum (WUR) ook gekeken naar biogas als duurzame optie. ‘Dat is een kansrijke optie’, vertelt hoofdonderzoeker Dr. Ana Lopez-Contreras telefonisch vanuit een congres in Den Haag. ‘Al vraagt deze techniek om meer investeringen in de infrastructuur.’
Een andere interessante optie is het maken van compost volgens de onderzoekers. ‘De bodem op Bonaire is vrij arm en er bestaat veel behoefte aan meststoffen’, vertelt Lopez-Contreras.
Toch kleven er ook risico’s aan die oplossing. In veel gevallen bevat sargassum relatief hoge hoeveelheden zware metalen of toxische elementen, zoals arsenicum. ‘In de Verenigde Staten en veel landen in het Caribische gebied mag het daarom alleen in beperkte hoeveelheden aan compost worden toegevoegd’, legt Lopez-Contreras uit. ‘In Nederland zou het directe gebruik van sargassum vanwege strenge regelgeving niet zijn toegestaan.’
Om sargassumcompost veilig te gebruiken in de voedselindustrie moeten de zware metalen grotendeels worden verwijderd. ‘Daarvoor zijn grote hoeveelheden water nodig’, zegt Lopez-Contreras. ‘En juist dat is op Bonaire schaars.’
Wetenschappers onderzoeken ook toepassingen in de bouw. Het aangespoelde zeewier zou na droging en verbranding verwerkt kunnen worden in materialen zoals beton of asfalt voor wegen. Dat levert volgens Lopez-Contreras minder schadelijke effecten op voor mens en dier in vergelijking met toepassingen in de voedselketen.
Welke kansen liggen er voor Curaçao?
‘Het is de bedoeling dat sargassum ook hier op de lange termijn gebruikt kan worden’, vertelt Diaz. ‘We kunnen het sargassum niet eeuwig op de landfill plaatsen.’ De huidige levensduur van de stortplaats wordt geschat tussen de vijf en tien jaar. ‘Er is dus een noodzaak om hier een oplossing voor te verzinnen.’
Van Veghel ziet nog een gevaar op de loer liggen. ‘Het probleem is dat sargassum niet het hele jaar aanwezig is, waardoor je fabriek maanden niet kan draaien.’
Volgens Diaz liggen er momenteel wel verschillende ideeën op tafel voor een duurzame verwerking van sargassum. Er wordt onder meer gekeken naar het gebruik van sargassum voor compost, bouwblokken en biogasproducten. De meest kansrijke kandidaat? ‘Het opwekken van energie door groenafval en sargassum te verwerken tot biogas.’
Volgens Diaz verkennen momenteel verschillende partijen op Curaçao duurzame oplossingen. ‘Maar het moet nog concreet worden.’
Diaz hoopt dat de plannen in de nabije toekomst serieuze vormen kunnen aannemen. Maar hij realiseert zich ook dat daar veel bij komt kijken. Wie haalt het sargassum uit zee? Is er voldoende financiering beschikbaar? Kunnen de benodigde terreinen en vergunningen worden geregeld?
Terwijl onderzoekers, overheden en ondernemers zoeken naar structurele oplossingen, blijven de gouden dekens aanspoelen bij Boka Ascension. In de verte breken golven op de rotsen. Vlak bij het wier komt een zeeschildpad boven om adem te halen. ‘Zolang het sargassum aanspoelt, moeten wij hier blijven helpen’, zegt Vreugdenhil. ‘Morgen zijn we er weer.’
