Niet elke boom past op elke plek. In dit deel van de reeks over schaduwbomen voor Curaçao staan vier soorten centraal die hitte, droogte en zoute lucht goed verdragen: mata piská, indju, ròmbeshi en kalbas. Van een compacte boom voor schooltuinen tot een brede kroon voor parken en groenzones: deze soorten kunnen wijken koeler en groener maken, mits ze op de juiste plaats worden geplant.
Naast de eerder besproken watapana, zeedruif, wayaká, watakeli en mahok kent Curaçao nog veel meer bomen die geschikt zijn voor schaduw en vergroening.
door | Paul Stokkermans
In de voorgaande artikelen heb ik gekeken naar de toenemende hitte op Curaçao, het belang van schaduwbomen, de manier waarop bomen verkoeling bieden en naar een aantal bijzondere boomsoorten die uitstekend geschikt zijn als schaduwbomen voor onze wijken, binnenstad en scholen. Achtereenvolgens heb ik aandacht besteed aan de watapana (divi divi), de zeedruif, de wayaká, de watakeli en de mahok.
Maar daarmee is het verhaal nog niet compleet. Curaçao beschikt namelijk over een veel grotere rijkdom aan inheemse boomsoorten. Behalve de inheemse boomsoorten heb ik ook boomsoorten die weliswaar niet inheems zijn maar die hier zijn ingeburgerd en die zijn aangepast aan het klimaat.
Sommige daarvan zijn minder bekend bij het grote publiek, maar kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan verkoeling, biodiversiteit en een aantrekkelijk straatbeeld. In dit artikel kijk ik naar nog enkele schaduwbomen. In het onderstaande zal ik kort ingaan op de mata piská, de indju, de ròmbeshi, en de kalbas.
Mata piská: een bijzondere boom uit de Curaçaose natuur
De mata piská (Jacquinia armillaris) is een inheemse boom die goed is aangepast aan de droge omstandigheden van Curaçao. De naam verwijst naar een traditioneel gebruik van de plant. De takken bevatten stoffen die vroeger door vissers werden gebruikt om vissen te bedwelmen. De vissen konden daardoor gemakkelijker worden gevangen.
De boom groeit langzaam maar is goed bestand tegen droogte, wind, zoute zeelucht en arme bodems. De glanzende, leerachtige bladeren beperken het vochtverlies en helpen de boom lange droge perioden te doorstaan.
Tijdens de bloei verschijnen kleine, witte tot crèmekleurige bloemen die insecten aantrekken. De daaropvolgende vruchten vormen voedsel voor verschillende vogelsoorten, waardoor de boom bijdraagt aan de biodiversiteit. Hoewel hij geen grote schaduwboom wordt zoals de watapana of wayaká, zorgt zijn compacte kroon toch voor een aangename, gefilterde schaduw en kan hij verkoeling bieden op kleinere plekken.
Door zijn bescheiden formaat, zijn sierlijke groeiwijze en zijn geringe onderhoudsbehoefte is de mata piská zeer geschikt voor parken, schooltuinen, bermen en natuurvriendelijke woonwijken. De aanplant van deze inheemse soort draagt bovendien bij aan het behoud van de oorspronkelijke flora van Curaçao en maakt stedelijke beplanting beter bestand tegen de gevolgen van een warmer en droger klimaat.
Indju: specialist van droogte en hitte
De indju (Prosopis juliflora) behoort tot de meest droogtetolerante boomsoorten van Curaçao. Dankzij zijn zeer diepe wortelstelsel kan deze boom langdurige droge perioden overleven. De boom groeit relatief snel en kan een brede kroon ontwikkelen die aanzienlijke schaduw biedt. Met name de jongere bomen hebben doorns.
Historisch werd het harde hout veel gebruikt voor het maken van houtskool en voor allerlei praktische toepassingen. Volgens frater Arnoldo in zijn boek Gekweekte en nuttige planten van de Nederlandse Antillen (eerste druk 1954) werden op Aruba uit het hout van zeer oude indju-bomen mooie siertafels gemaakt.
De peulvruchten vormen bovendien een voedselbron voor geiten, ezels en ander vee, waardoor de boom van oudsher ook een rol speelde in de veehouderij. De bloemen leveren nectar en stuifmeel voor bijen en andere bestuivende insecten. De indju is daarnaast goed bestand tegen hitte, wind en zoute zeelucht, eigenschappen die hem geschikt maken voor het droge kustklimaat van Curaçao.
Wel vraagt de boom om een zorgvuldige locatiekeuze. De brede kroon, het diepe wortelstelsel en de doorns maken hem minder geschikt voor smalle straten, parkeerplaatsen en speelterreinen. De indju is vooral geschikt voor grotere groenzones, bufferstroken en recreatiegebieden waar voldoende ruimte beschikbaar is. Onder de juiste omstandigheden kan de indju echter een belangrijke rol spelen bij de vergroening van warme en droge delen van het eiland.
Ròmbeshi: duurzame schaduw voor de lange termijn
De ròmbeshi (Sideroxylum obovatum) behoort tot de oorspronkelijke bomen van de droge bossen van Curaçao. Het is een altijd groene soort die bekend staat om haar duurzaamheid en lange levensduur. De bladeren zijn leerachtig en spatelvormig.
De leerachtige bladeren beperken het vochtverlies en helpen de boom lange droge perioden te doorstaan. De boom ontwikkelt een stevige stam en een dichte kroon die op volwassen leeftijd aangename schaduw biedt.
Bovendien produceren de vruchten voedsel voor vogels en andere dieren. Juist omdat de ròmbeshi volledig is aangepast aan de lokale omstandigheden, vraagt hij na vestiging relatief weinig onderhoud. Voor woonwijken, grotere schoolterreinen en parken kan deze soort daarom een waardevolle investering zijn voor de lange termijn.
Kalbas: schaduwboom met een rijke cultuurgeschiedenis
De kalbas (Crescentia cujete) behoort tot de meest karakteristieke bomen van het Caribisch gebied. Op Curaçao is de boom al generaties lang onderdeel van erven, kunukus en dorpsgemeenschappen. De grote ronde vruchten worden na droging traditioneel gebruikt voor het maken van kommen, schalen, lepels, muziekinstrumenten en andere gebruiksvoorwerpen. De vruchten kunnen wel op de grond vallen. Deze boom is dus niet geschikt voor parkeerplaatsen of daar waar eronder gelopen wordt.
De kalbas groeit relatief langzaam, maar ontwikkelt na verloop van tijd een brede, afgeronde kroon die aangename schaduw biedt. De boom is goed aangepast aan het droge klimaat van Curaçao en kan lange perioden van droogte doorstaan. Bovendien vraagt hij weinig onderhoud wanneer hij eenmaal goed is gevestigd.
Hij kan wel in de droge tijd geheel of gedeeltelijk zijn bladeren verliezen. Dit hangt echter ook af van de locatie. Bomen die op een vochtige standplaats staan of extra water krijgen, kunnen veel langer groen blijven en soms vrijwel altijd blad dragen. Van de vruchten wordt op Curaçao ook de “stropi kalbas” gemaakt wat zou helpen bij keelirritaties en verkoudheid.
In het volgende artikel komen de vier laatste bomen in deze reeks aan de orde. Dit zijn de oliba en zijn broertje de palu pretu, de romangel en een groene reus met zure vruchten, de tamarinde.
Deel 1 - Stijgende Temperaturen en Kwetsbare Groepen
Deel 2 - Hitte op Curaçao: waarom schaduwbomen beter werken dan airco
Deel 3 - Slim bomen planten: zo maak je de stad echt koeler
Deel 4 - De Watapana: Kampioen schaduw in de passaatwind
Deel 5 - De zeedruif: natuurlijke schaduwmaker langs kust en in de stad
Deel 6 - Wayaká: sterke en altijd groene schaduwboom voor Curaçao
Deel 7 - De watakeli: een veelzijdige schaduwboom voor Curaçao
Deel 8 - Mahok: van kostbaar hout tot onmisbare schaduwboom voor de stad
Over de auteur:
Ir. Paul Stokkermans is gepensioneerd landbouwingenieur en ex-directeur van Carmabi en ex-beleidsmedewerker van de toenmalige Dienst Economische Zaken (DEZ) op Curaçao. Momenteel is hij directeur van Scientegia Solutions
